Bel Yırtığı Niyə Yaranır? Bel Yırtığı Çox Təhlükəlidir?

Bel Yırtığı Niyə Yaranır? Bel Yırtığı Çox Təhlükəlidir?


Bel yırtığı beldəki fəqərələr arasında yerləşən və bir növ amortizator kimi funksiyanı yerinə yetirən diskin degenerativ dəyişikliyi sonrası meydana gəlir. Bu vəziyyət adətən bel ağrısı, zəiflik və ayaqlarda uyuşma kimi əlamətlərlə özünü göstərir. Bu duruma ani hərəkətlər, ağır yüklərin qaldırılması və ya yaşlanma prosesi kimi amillər səbəb ola bilər. Müalicə seçimlərinə istirahət, fiziki müalicə və dərmanlar daxil ola bilər. Ağır hallarda cərrahi müdaxilə də tələb oluna bilər. Bel yırtığının simptomları aşkar edildikdə, ixtisaslı bir həkim-nevroloq, rehabitoloq, və teravpevt ilə məsləhətləşmək vacibdir. 

Bel yırtığı nədir?


Bel yırtığı onurğanın aşağı hissəsində fəqərələr arasında yerləşən fəqərəarası disklərin zədələnməsi nəticəsində yaranan vəziyyətdir. Fəqərələr arasındakı disklər fəqərələri dəstəkləyən və elastikliyi təmin edən yastıq kimi toxumalardır. Bu disklərin kənarındakı lifli halqa çatladıqda və ya parçalandıqda, içəridəki jelatinli maddə sinir köklərinə təzyiq göstərə bilər. Bu vəziyyət bel ağrısı, uyuşma, və ayaqlarda əzələ zəifliyi kimi müxtəlif simptomlara səbəb ola bilər.

Bu duruma adətən ani hərəkətlər, ağır yüklərin qaldırılması, onurğa sütununa travmatik təsir və ya yaşlanma kimi faktorlar səbəb olur. Risk faktorları arasında genetik meyl, piylənmə və qeyri-müntəzəm onurğa duruşları da ola bilər. Diaqnoz adətən xəstənin simptomlarına, fiziki müayinəsinə və görüntüləmə testlərinə əsaslanır. Müalicə seçimlərinə istirahət, fiziki terapiya, ağrı kəsicilər və iltihab əleyhinə dərmanlar daxildir. Ağır hallarda cərrahi müdaxilə tələb oluna bilər. Bu hal fərdin həyat tərzindən və müalicəyə reaksiyasından asılı olaraq müxtəlif səviyyələrdə narahatlıq yarada bilər. 

Bel yırtığının əlamətləri nələrdir?


Bu xəstəliyin əlamətlərinə bel və ayaq ağrıları, ayaqlarda uyuşma, yeriməkdə çətinlik, asqıranda və ya öskürəndə beldə ağrı kimi şikayətlər daxildir və xəstələr bu əlamətlərlə adətən tibb mütəxəssisinə müraciət edirlər. Semptomlar xəstəliyin mexanizmindən asılı olaraq fərqli ola bilər. Tez-tez beldə məcburi hərəkət nəticəsində onurğanın arxasında və qığırdaq quruluşunun qarşısında olan birləşdirici toxuma yırtılır. Birinci mərhələdə xəstə yalnız bel ağrısı hiss edir.

Bir müddət sonra qopmuş bağdan çıxan qığırdaq toxuması sinirlərin yerləşdiyi kanala daşaraq sinirlərin sıxılması nəticəsində ağrılar ayaqlara da keçə bilər. Sıxılmış sinir son nöqtəsində, yəni getdiyi yerdə ağrıya səbəb olur. Eyni şəkildə ayaqlarda uyuşma və yanma şikayətlərinə səbəb olur. Daha inkişaf etmiş mərhələlərdə ayaqlarda zəiflik baş verə bilər. Bütün bunlar yavaş-yavaş baş verə bilər və ya bir neçə saat ərzində son mərhələyə çata bilər. Şiddətli bel ağrısı da diskin qopması nəticəsində yarana bilər. Bu bel ağrısına səbəb ola biləcək digər şərtlərə bu bölgədəki əzələlər, tendonlar və bağlar kimi birləşdirici toxuma elementlərinin gərginləşdirilməsi daxildir.

Əzələ problemləri ilə bu xəstəlikdən yaranan ağrıları ayırd edərkən, ağrının ayağa yayılması və ya güc itkisi kimi sinirlə əlaqəli digər simptomlar nəzərə alınır. Onurğada yırtıq inkişaf etdikdən sonra baş verə biləcək simptomlara ayaqlara yayılan ağrı, gecələr ağrının güclənməsi, əzələ zəifliyi, təsirə məruz qalan ərazidə qaşınma, uyuşma və yanma kimi həssas problemlər daxildir. Bu simptomlar xəstələrin müxtəlif xüsusiyyətlərindən asılı olaraq dəyişə bilər. Əgər bu əlamətlər varsa, səhiyyə müəssisələri ilə əlaqə saxlamağınız və ixtisaslaşmış həkimlərdən kömək istəməyiniz tövsiyə olunur.

Bel yırtığının diaqnozu necə qoyulur?


Xəstəliyin diaqnozu mürəkkəb bir prosesdir və çox vaxt bir neçə addımı əhatə edir. Birinci mərhələ xəstə ilə ətraflı müsahibədir. Xəstənin şikayətləri, ağrının növü, müddəti, şiddəti və digər əlamətlər ətraflı qiymətləndirilir. Xəstənin xəstəlik tarixi, ümumi sağlamlıq vəziyyəti, həyat tərzi və mümkün risk faktorları da nəzərə alınır. Fiziki müayinə bu durumun diaqnozunda mühüm addımdır.

Fiziki müayinə zamanı xəstədə istinad edilən ağrıların olması, bel nahiyəsində ağrıların təsviri, bel nahiyyəsinin hərəkətliliyinin dərəcəsinin yoxlanılır və qeyd edilir, ağrılı nahiyyənin palpazisiyası və lasseq testi edilir, aşağı traffoların nevroloji müayinəsi olunur, onurğa hərəkətliliyi, reflekslər, əzələ gücü və sinir funksiyası qiymətləndirilir. Bu müayinə xəstəliyə xas simptomları müəyyən etməyə kömək edir. Qəti diaqnozun qoyulmasında görüntüləmə testləri əsas rol oynayır. Bel ağrısı şikayətləri ilə səhiyyə müəssisələrinə müraciət edən xəstələrdə istifadə edilə bilən ilk rentgenoloji görüntüləmə üsulu bel rentgenoqrafiyasıdır (rentgen). Ümumilikdə bu plyonkalar üç istiqamətdən çəkilir və bel rentgenoqrafiyaları sayəsində xəstənin fəqərələrinin düzülüşü, mümkün qırıqlar və degenerativ dəyişikliklər aşkarlana bilir.

Kompüter tomoqrafiyası (CT) və maqnit rezonans görüntüləmə (MRT) kimi üsullar da onurğa quruluşunu ətraflı şəkildə araşdırır və mümkün disk zədələnməsini, yırtıqları və sinir köklərinə təsirləri göstərir. Bu testlər həkimə xəstənin vəziyyətini daha yaxşı başa düşməyə və effektiv müalicə planı yaratmağa kömək edir. Diaqnoz qoyulduqdan sonra müalicə planı müəyyən edilir. Bu plan xəstənin əlamət və simptomlarına, yaşına, ümumi sağlamlığına və həyat tərzinə əsasən fərdiləşdirilir. Müalicə variantları istirahət, ağrıkəsicilər, antiinflamatuar dərmanlar, fiziki terapiya və cərrahiyyə ola bilər. Xəstənin vəziyyətinin tam qiymətləndirilməsi və müvafiq müalicə planının yaradılması xəstənin daha yaxşı həyat keyfiyyətinə nail olmasına kömək edə bilər.


Bel yırtığının digər xəstəliklərlə əlaqəsi nələrdir?  


Bu xəstəlik onurğada fəqərəarası disklərin zədələnməsi nəticəsində meydana gələn və adətən bel ağrısı, ayaqlarda uyuşma və əzələ zəifliyi kimi əlamətlərə səbəb olan bir vəziyyətdir. Bu xəstəliyin digər xəstəliklərlə əlaqəsi mürəkkəb ola bilər, çünki onurğanın sağlamlığı ümumi bədən sağlamlığına təsir göstərə bilər. Birincisi, yırtıq disklər və osteoartrit arasında əlaqə ola bilər.

Onurğada disklərin pisləşməsi, onurğalar arasındakı oynaqlarda əlavə stress və sürtünmə yarada bilər ki, bu da zamanla artrozun inkişafına kömək edə bilər. Eyni zamanda disk yırtığı ilə onurğa stenozu deyilən bir vəziyyət arasında əlaqə də müşahidə edilə bilər. Onurğa stenozu onurğada kanalın daralması nəticəsində onurğa beyninə və ya sinir köklərinə təzyiq yarada bilən bir vəziyyətdir və bu vəziyyət disk yırtığı olan fərdlərdə daha çox görülür. Bundan əlavə, yırtıq disk və fibromiyalji arasında əlaqə də öyrənilir.

Fibromiyalji geniş yayılmış bədən ağrılarına, yorğunluğa və yuxu pozğunluğuna səbəb olan bir vəziyyətdir. Müşahidə edilmişdir ki, olstaq bel yırtığı olan xəstələrdə fibromiyalji simptomları daha qabarıq ola bilir. Bununla belə, bu durum ilə əlaqəli ola biləcək digər sağlamlıq problemləri arasında piylənmə, diabet, hormonal balanssızlıq və immun sistem pozğunluqları ola bilər.

Piylənmə onurğaya əlavə yük qoyaraq olstaq bel yırtığı riskini artırır. Diabet də onurğa beyni və sinir toxumasına zərər verə bilən və yırtıq diskin simptomlarını ağırlaşdıra bilən durumdur. Bel fəqərəarası disk yırtığı ilə digər xəstəliklər arasındakı əlaqələr mürəkkəbdir və hər bir fərdin vəziyyəti fərqlidir. Buna görə də, bir insanın bu xəstəlik ilə bağlı hər hansı digər sağlamlıq probleminin olub olmadığını müəyyən etmək üçün ixtisaslı bir terapevtə və ya rehabitoloqa müraciət etmək vacibdir.


Bel yırtığının hansı risk faktorları var?


Bel fəqərəarası disk yırtığının meydana gəlməsində təsirli olan bir sıra amillər var. Birincisi, yaş faktoru vacibdir. Ümumiyyətlə, yaşlandıqca onurğa disklərində su miqdarı azalır və elastiklik itirilir ki, bu da yırtıqların yaranması riskini artırır. Genetik faktorlar da bu durumda əsas rol oynayır. Piylənmə bu hal üçün başqa bir risk faktorudur. Həddindən artıq çəki onurğaya əlavə yük verə bilər və disklərdə gərginliyə səbəb ola bilər. Fiziki fəaliyyət və duruş da mühüm rol oynayır.

Məktəb dövründən parta arxasında düzgün oturulmaması, düzgün həyat tərzi keçirilməməsi, idman ilə məşğul olmamaq əzəzlə zəifliyinə və bununla da gələcəkdə bel yırtığına gətirib çıxarda biləcək risk faktorlarındandır. Ağır qaldırma, əyilmə və ya ani hərəkətlər kimi fiziki fəaliyyətlər də xəsətliyin riskini artıra bilər. Həmçinin peşə amilləri də nəzərə alınmalıdır. Ağır qaldırma və ya daimi vibrasiya ilə məşğul olan işlər sizi bu duruma daha çox meylli edə bilər. 


Bel yırtığı müalicə olunurmu?


Bu xəstəliyi müalicə etmək olar, lakin tam sağalma prosesi insandan insana dəyişə bilər. Müalicə bu hala səbəb olan amillərdən, simptomların şiddətindən və xəstənin ümumi sağlamlıq vəziyyətindən asılı olaraq təyin edilir. Ümumiyyətlə, bel fəqərəarası disk yırtığının müalicəsi iki əsas kateqoriyada qiymətləndirilir: konservativ və cərrahi. Mühafizəkar müalicə üsullarına istirahət, ağrıkəsicilər, antiinflamatuar dərmanlar, fiziki terapiya və məşq proqramları daxildir.

Bu üsullar simptomları aradan qaldırmaq, iltihabı azaltmaq və onurğanın sabitliyini artırmaq məqsədi daşıyır. Konservativ müalicə nəticə vermədikdə xəstənin ayağında əzələ zəifliyi, sidiyə getməkdə çətinlik kimi hallar baş verir. Bu zaman xəstəyə cərrahi müdaxilə etmək lazım gəlir. Cərrahi üsullar arasında diskotomiya (diskin qismən və ya tam çıxarılması), laminotomiya (onurğa beynindəki təzyiqi azaltmaq üçün sümük toxumasının qismən çıxarılması) və mikrocərrahiyyə kimi üsullar ola bilər.

Müalicə fərdin simptomlarından, sağlamlıq vəziyyətindən və həyat tərzindən asılı olaraq fərdiləşdirilir. Müalicə prosesi xəstənin mütəmadi olaraq həkim ilə əlaqə saxlamasını, tövsiyə olunan müalicə planlarına əməl etməsini və fiziki fəaliyyətlərini nəzarət altında saxlamasını əhatə edir. Disk yırtığının müalicəsində erkən müdaxilə və müvafiq idarəetmə xəstələrin həyat keyfiyyətini yaxşılaşdıra və simptomları idarə etməyə kömək edə bilər.


Bel yırtığı müalicəsinin effektli olması üçün nələr etmək lazımdır?


Müalicənin effektiv olması üçün bir sıra mühüm addımlar vardır. Bu addımlar fərdlərin öz həyat tərzlərini və vərdişlərini nəzərdən keçirməsini və onlara müalicə prosesində daha fəal iştirak etmələrini təmin edir. Öncəliklə, yırtıq diski müalicə etmək üçün ixtisaslı bir həkim ilə əməkdaşlıq etmək vacibdir. Ortopedik həkimlər, fizioterapevtlər və ya reabilitasiya mütəxəssisləri fərdin vəziyyətini qiymətləndirə və müvafiq müalicə planı yarada bilərlər. Fiziki terapiya, bu xəstəlik olan insanlar üçün xüsusi olaraq hazırlanmış məşq proqramları vasitəsilə əzələləri gücləndirmək və onurğa sabitliyini artırmaq üçün təsirli bir strategiyadır.

Bundan əlavə, gündəlik həyatda düzgün duruş və hərəkətin qorunması da müalicəni dəstəkləyən bir faktordur. Düzgün bədən mexanikası onurğada stressi azalda və simptomları aradan qaldırmağa kömək edə bilər. Ağrının idarə edilməsi də müalicədə mühüm rol oynayır. Həkimin tövsiyəsi ilə dərmanlar, ağrıkəsicilər və ya iltihab əleyhinə dərmanlar istifadə edilə bilər. Bundan əlavə, çəki nəzarəti müalicə prosesinə müsbət təsir göstərir, çünki artıq çəki simptomları artırır. Erqonomik tənzimləmələr də vacibdir.

İşdə və ya evdə erqonomik tənzimləmələr onurğada stressi azaldır. Bu tövsiyələr bel yırtığının daha effektiv müalicəsinə kömək edə bilər, lakin hər bir fərdin vəziyyəti fərqlidir. Müvafiq müalicə planı yaratmaq üçün fərdi ehtiyacların və sağlamlıq vəziyyətinin ixtisaslı bir həkim-nevroloq ilə qiymətləndirilməsi vacibdir.