Otizmde el hareketleri, otizm spektrum bozukluğu olan çocuklarda en erken fark edilen davranış işaretleri arasında yer alır ve iki ayrı grupta toplanır. Birinci grup el çırpma, parmakları göz önünde oynatma ve elleri sallama gibi tekrarlayıcı hareketlerdir. İkinci grup ise işaret etme, el sallayarak vedalaşma ve alkış gibi iletişim hareketlerinin eksik kalmasıdır. Amerikan Psikiyatri Birliği'nin tanı kılavuzu DSM-5, tekrarlayıcı ve basmakalıp motor hareketleri otizmin iki temel tanı alanından birinin içinde tanımlar. Ancak tek bir el hareketi otizm tanısı için yeterli değildir ve tanıyı yalnızca bir çocuk psikiyatristi koyar.
Otizmde El Hareketleri Nelerdir? Resimli Anlatım
Uzmanlar tekrarlayıcı otizmde el hareketleri için stereotipi veya İngilizce kökenli stimming terimini kullanır. Otizmli çocukların el hareketleri en sık aşağıdaki biçimlerde ortaya çıkar.
El çırpma. Çocuk kollarını dirsekten büker ve ellerini bilekten hızla aşağı yukarı sallar. Halk arasında kanat çırpma adını alan el çırpma, otizmde en bilinen el hareketidir.
Parmakları göz önünde oynatma. Çocuk parmaklarını yüzüne yakın tutar, kıpırdatır ve parmaklarının arasından ışığa veya nesnelere bakar.
Parmak şıklatma ve fiske hareketi. Çocuk parmaklarını birbirine veya bir yüzeye tekrar tekrar vurur.
Bilek döndürme ve parmak bükme. Çocuk bileklerini döndürür veya parmaklarını alışılmadık açılarda büker.
Nesne döndürme. Çocuk bir şişe kapağını, oyuncak tekerleğini veya ipi elleriyle uzun süre çevirir.
Ellere bakma. Çocuk kendi ellerini uzun süre ve dalgın biçimde inceler.
Otizmde El Çırpma Neden Olur?
Otizmde el çırpma ve diğer tekrarlayıcı hareketler çoğunlukla bir işlev taşır. Otizmli çocuklar ses, ışık, dokunma ve kalabalık gibi uyaranları farklı yoğunlukta algılar ve el hareketleri bu duyusal yükü düzenlemeye yardım eder. Çocuk heyecan, sevinç, kaygı veya can sıkıntısı yaşadığında da otizmde el hareketleri belirginleşir. Konuşma becerisi sınırlı olan çocuklarda el çırpma bazen duyguyu dışa vurmanın başlıca yoluna dönüşür. Bu nedenle özel eğitim uzmanları zarar vermeyen stereotipileri bastırmak yerine hareketin hangi ortamda ve hangi duyguyla arttığını gözlemlemeyi önerir.
Otizmde İşaret Etme ve El Sallama Eksikliği
Otizmde el hareketleri yalnızca fazla olan hareketleri değil, eksik kalan hareketleri de kapsar. Tipik gelişim gösteren bebekler yaklaşık 9 ile 12 ay arasında el sallayarak vedalaşır ve 12 ile 14 ay arasında işaret parmağıyla ilgisini çeken bir nesneyi gösterir. ABD Hastalık Kontrol ve Önleme Merkezi (CDC), 14 aylık olduğu halde ilgisini çeken bir nesneyi işaret etmeyen çocukları otizm açısından dikkat gerektiren grup içinde sayar. Bu jest eksikliği, çocuğun bir nesneye başkasıyla birlikte bakma becerisi olan ortak dikkatin zayıf olduğunu gösterir.
Otizmli çocukların el hareketleri arasında el ile yönlendirme adlı özel bir davranış da yer alır. Çocuk istediği nesneyi işaret etmek yerine ebeveyninin elini tutar ve bu eli doğrudan nesneye götürür. El ile yönlendirme sırasında çocuk genellikle yetişkinin yüzüne bakmaz ve ebeveynin elini bir araç gibi kullanır.
Hangi El Hareketleri Otizm Belirtisi Değildir?
Her el çırpma bir otizm belirtisi değildir. Tipik gelişim gösteren pek çok çocuk özellikle 3 yaşından önce heyecanlandığında ellerini çırpar. Bu çocuklar aynı zamanda göz teması kurar, adına tepki verir ve işaret etmeyi kullanır. Çocuk psikiyatristleri bu nedenle otizmde el hareketleri konusunu tek başına değil, sosyal iletişim becerileriyle birlikte değerlendirir. Aşağıdaki tablo iki durum arasındaki temel farkları özetler.
Özellik | Tipik gelişimde el çırpma | Otizmde el çırpma |
Sıklık | Ara sıra ve çoğunlukla heyecan anında | Gün içinde defalarca ve uzun süreli |
Yaşla değişim | Genellikle 3 yaşından sonra azalır | Okul çağında ve sonrasında da sürebilir |
Bölünebilirlik | Çocuk dikkati başka yöne kayınca hareketi kolayca bırakır | Çocuk hareketi bırakmakta zorlanır |
Eşlik eden beceriler | Göz teması, işaret etme ve paylaşma yerinde | Göz teması azalır, işaret etme ve ortak dikkat zayıftır |
Ayırıcı tanıda Rett sendromu ayrıca önem taşır. Rett sendromu çoğunlukla kız çocuklarında ortaya çıkar ve ellerin gövdenin ortasında birleştiği el yıkama veya el ovuşturma hareketiyle dikkat çeker. Rett sendromunda çocuk daha önce kazandığı amaçlı el becerilerini de kaybeder ve bu kayıp otizmdeki tablodan farklıdır.
Göz atın: Otizm Ne Zaman Ortaya Çıkar? Belirtiler Hangi Yaşta Fark Edilir?Otizmli Çocukların El Hareketleri Zararlı mı?
Otizmli çocukların el hareketleri çoğunlukla zararsızdır ve çocuğun kendini düzenlemesine yardım eder. Ancak aşağıdaki durumlar bir çocuk psikiyatristinin veya gelişimsel pediatri uzmanının değerlendirmesini gerektirir.
Çocuk elini ısırır, kafasını vurur veya derisini tırnaklarıyla yaralar.
El hareketleri öğrenmeyi, yemek yemeyi veya oyunu engelleyecek sıklığa ulaşır.
Çocuk daha önce kullandığı kelimeleri veya el becerilerini kaybeder.
Ergoterapistler ve özel eğitim uzmanları zararlı hareketlerin yerine aynı duyusal ihtiyacı karşılayan güvenli alternatifler öğretir. Stres topu sıkma, oyun hamuruyla oynama ve düğme, fermuar ve kilit içeren duyu panoları bu alternatiflerin başında gelir.
Otizmde El Hareketleri Resimli Kartlarla Nasıl Öğretilir?
Otizmli çocukların önemli bir kısmı görsel bilgiyi sözel bilgiden daha kolay işler. Bu nedenle özel eğitim uzmanları işaret etme, el sallama ve alkış gibi iletişim jestlerini resimli kartlar ve video modelleme yöntemiyle öğretir. ABD'deki National Clearinghouse on Autism Evidence and Practice kuruluşunun 2020 raporu, video modelleme ve görsel destekleri otizmde kanıta dayalı uygulamalar arasında sayar. Rapor bu sonuca 1990 ile 2017 arasında yayımlanan çalışmaları tarayarak ulaşır ve uygulamanın etkisinin çocuğun yaşına ve hedef beceriye göre değiştiğini belirtir. Ebeveynler evde aynı resimli kartları kullandığında çocuk, otizmde el hareketleri eğitiminde öğrendiği jesti günlük yaşama daha kolay aktarır.
Otizmde İntegratif Tıp Yaklaşımı
Biyolojik Tıp Kliniği, otizmde integratif ve fonksiyonel tıp yaklaşımını özel eğitim ve ergoterapi sürecini destekleyen tamamlayıcı bir yol olarak uygular. Klinikteki hekimler otizmli çocuklarda sık rastlanan bağırsak sorunlarını, uyku düzensizliğini, beslenme eksikliklerini ve besin intoleranslarını birlikte değerlendirir. Hekimler bu değerlendirmeye göre kişiye özel bir beslenme planı ve doğal içerikli Alman menşeli preparatlardan oluşan bir destek programı hazırlar. Doğal içerikli preparatlar kimyasal ilaç içermediği için bağımlılık oluşturmaz ve kimyasal ilaçlara özgü uzun süreli yan etkilere yol açmaz. İntegratif yaklaşım çocuğun genel sağlığını ve günlük yaşam kalitesini iyileştirmeyi hedefler ve aile uzun süreli ilaç kullanımına bağlı finansal bir yükle karşılaşmaz.
Göz atın: Otizm Tedavi Edilmezse Ne Olur?