Çölyak hastalığı sonradan olur mu sorusunun cevabı evettir, çölyak hastalığı bebeklikten ileri yaşlara kadar hayatın herhangi bir döneminde ortaya çıkabilir. Yıllarca sorunsuz gluten tüketen bir kişide, genetik yatkınlık zemininde bağırsak enfeksiyonu, gebelik, ameliyat veya bağırsak florasındaki değişiklikler gibi etkenler hastalığı tetikleyebilir. Yetişkinlerde sonradan ortaya çıkan çölyak hastalığı çoğu zaman sindirim şikâyetlerinden çok demir eksikliği, yorgunluk ve kemik erimesi gibi belirtilerle kendini gösterir.
Çölyak Hastalığı Nedir?
Çölyak hastalığı, buğday, arpa ve çavdarda bulunan gluten proteinine karşı bağışıklık sisteminin ince bağırsağa saldırdığı, genetik temelli ve ömür boyu süren otoimmün bir hastalıktır. Gluten tüketildiğinde ince bağırsağın iç yüzeyini kaplayan ve besin emilimini sağlayan bağırsak tüyleri (villuslar) zarar görür ve düzleşir. Bu hasar nedeniyle demir, folik asit, B12 vitamini, D vitamini ve kalsiyum gibi besin öğeleri yeterince emilemez. Çölyak hastalığı toplumda yaklaşık her yüz kişiden birini etkiler ve kadınlarda erkeklere göre daha sık görülür.
Çölyak Hastalığı Sonradan Olur mu?
Çölyak hastalığı sonradan olabilir ve tanıların önemli bir kısmı yetişkinlik döneminde, özellikle 40 ila 60 yaşları arasında konulur. Çölyak hastalığı için gerekli genetik yatkınlık doğuştan vardır, ancak hastalığın ne zaman başlayacağını bu yatkınlığın üzerine eklenen çevresel tetikleyiciler belirler. Bu nedenle çocukluk ve gençlik döneminde glutene sorunsuz tepki veren bir kişide çölyak hastalığı otuzlu, kırklı hatta altmışlı yaşlarda başlayabilir.
Yetişkinlikte tanı alan bazı hastalarda ise çölyak hastalığı aslında yıllardır vardır, ancak belirtiler hafif olduğu veya sindirim dışı belirtilerle seyrettiği için fark edilmemiştir. Sessiz çölyak adı verilen bu tabloda bağırsak hasarı belirgin şikâyet olmadan ilerleyebilir.
Çölyak Hastalığı Sonradan Neden Ortaya Çıkar?
Çölyak hastalığının sonradan ortaya çıkmasının nedeni, HLA-DQ2 veya HLA-DQ8 genlerini taşıyan kişilerde bağışıklık sisteminin glutene karşı toleransını kaybetmesidir. Bu genler toplumun yaklaşık üçte birinde bulunur, ancak taşıyıcıların yalnızca küçük bir kısmında çölyak hastalığı gelişir. Bağışıklık toleransının bozulmasında rol oynadığı düşünülen başlıca tetikleyiciler şunlardır.
Bağırsak enfeksiyonları. Rotavirüs ve reovirüs gibi viral enfeksiyonların bağırsakta glutene karşı bağışıklık tepkisini başlatabildiği gösterilmiştir.
Gebelik ve doğum sonrası dönem. Bazı kadınlarda çölyak belirtileri gebelik sırasında veya doğumdan sonra ilk kez belirginleşir.
Ameliyatlar ve ağır fiziksel stres. Büyük cerrahi girişimlerin ardından belirtilerin başladığını ifade eden hastalar vardır.
Bağırsak florasındaki değişiklikler. Sık veya uzun süreli antibiyotik kullanımı gibi floranın dengesini bozan durumlar bağırsak bağışıklığını etkileyebilir.
Eşlik eden otoimmün hastalıklar. Tip 1 diyabet ve otoimmün tiroid hastalığı olan kişilerde çölyak hastalığı daha sık gelişir.
Antibiyotik kullanımının ardından bozulan dengeyi yeniden kurmaya yönelik yöntemler, antibiyotik sonrası bağırsak florasının onarılması konusunda ayrıntılı olarak ele alınmaktadır.
Çölyak Hastalığı Belirtileri Nelerdir?
Çölyak hastalığı belirtileri arasında en sık görülenler kronik ishal, karın şişkinliği, gaz, karın ağrısı, kilo kaybı ve sürekli yorgunluktur. Çölyak belirtileri kişiden kişiye büyük farklılık gösterir ve bazı hastalarda hiç sindirim şikâyeti olmayabilir.
Uzun süren ishal veya ishal ile kabızlığın dönüşümlü görülmesi
Yağlı, kötü kokulu ve yüzen dışkı
Yemeklerden sonra artan şişkinlik ve gaz
Açıklanamayan kilo kaybı
Bulantı ve karın ağrısı
Dinlenmekle geçmeyen halsizlik
Yetişkinlerde Sonradan Ortaya Çıkan Çölyak Belirtileri
Yetişkinlerde sonradan ortaya çıkan çölyak belirtileri çoğunlukla sindirim sistemi dışında, besin emilim bozukluğuna ve otoimmün sürece bağlı bulgularla kendini gösterir. Bu nedenle yetişkin çölyak hastaları tanı almadan önce sıklıkla farklı branşlardaki doktorlara başvurur.
Demir eksikliği anemisi. Demir tedavisine yanıt vermeyen anemi, yetişkin çölyak hastalığının en sık bulgularından biridir.
Kemik erimesi. Kalsiyum ve D vitamini emiliminin bozulması erken yaşta osteoporoza yol açabilir.
Dermatitis herpetiformis. Dirsek, diz ve kalçada görülen, çok kaşıntılı kabarcıklı bir deri döküntüsüdür.
Ağızda tekrarlayan aftlar ve diş minesi bozuklukları.
Nörolojik belirtiler. El ve ayaklarda uyuşma, karıncalanma, baş ağrısı ve denge sorunları görülebilir.
Karaciğer enzimlerinde açıklanamayan yükseklik.
Kısırlık ve tekrarlayan düşükler.
Çocuklarda ise çölyak hastalığı belirtileri büyüme geriliği, kilo alamama, karın şişliği, kronik ishal, sinirlilik ve ergenliğin gecikmesi şeklinde daha belirgin görülür.
Çölyak Hastalığı Belirtileri Hangi Hastalıklarla Karışır?
Çölyak hastalığı belirtileri en sık huzursuz bağırsak sendromu, laktoz intoleransı, iltihabi bağırsak hastalıkları ve ameliyat sonrası gelişen sindirim sorunlarıyla karışır. Huzursuz bağırsak sendromu tanısı alıp tedaviye yanıt vermeyen kişilerin bir kısmında sonradan çölyak hastalığı saptanır. Ameliyat sonrasında başlayan ishal ve şişkinlik de her zaman çölyağa bağlı değildir, örneğin safra kesesi ameliyatı sonrasında yağlı yemeklere bağlı ishal sık görülür ve bu şikâyet çoğu zaman safra kesesi ameliyatı sonrası beslenme düzenlemesiyle azalır. Belirtiler beslenme değişikliğine rağmen sürüyorsa çölyak testi ayırıcı tanıda önemlidir.
Sonradan Ortaya Çıkan Çölyak Hastalığı Nasıl Teşhis Edilir?
Sonradan ortaya çıkan çölyak hastalığı, kanda doku transglutaminaz IgA (tTG-IgA) antikoru ile toplam IgA düzeyinin ölçülmesi ve pozitif sonucun endoskopiyle alınan ince bağırsak biyopsisiyle doğrulanmasıyla teşhis edilir. Testlerin doğru sonuç vermesi için kişinin test tamamlanana kadar gluten tüketmeye devam etmesi gerekir. Daha önce negatif çıkan bir çölyak testi, yıllar sonra ortaya çıkan yeni belirtilerde testin tekrarlanmasına engel değildir, çünkü çölyak hastalığı ilk testten sonra da gelişebilir.
Çölyak Hastalığında Tedavi ve Öneriler
Çölyak hastalığının bilimsel olarak kanıtlanmış tek tedavisi, ömür boyu sürdürülen sıkı glutensiz diyettir. Glutensiz beslenmeye geçildiğinde bağırsak tüyleri zamanla iyileşir, ancak bağışıklık sistemindeki yatkınlık devam eder ve çölyak hastalığının tamamen geçip geçmediği sorusunun cevabı da bu nedenle hayırdır. Çölyak hastalığında günlük yaşamı kolaylaştıran başlıca öneriler şunlardır.
Buğday, arpa, çavdar ve bunlardan yapılan tüm ürünler diyetten çıkarılır.
Hazır gıdaların etiketlerinde gizli gluten kaynakları dikkatle kontrol edilir.
Mutfakta glutenli ve glutensiz ürünler için ayrı kesme tahtası, tost makinesi ve saklama kapları kullanılır.
Pirinç, mısır, karabuğday, kinoa ve sertifikalı glutensiz yulaf diyete dahil edilebilir.
Demir, B12, folik asit ve D vitamini düzeyleri düzenli kontrollerle izlenir.
BTK Kliniği'nde Çölyak Hastalığı İçin Uygulanan Yöntemler
BTK Kliniği'nde çölyak hastalığı için uygulanan yöntemler, glutensiz diyetin yanında bağırsak iyileşmesini ve besin dengesini desteklemeye odaklanır.
Fonksiyonel değerlendirme. Vitamin ve mineral düzeyleri, flora dengesi, iltihap belirteçleri ve eşlik eden besin hassasiyetleri birlikte incelenerek çölyak hastalığının vücuttaki etkileri ortaya konur.
Doğal içerikli Alman menşeli preparatlar. Hasar gören bağırsak mukozasının onarımını ve sindirim işlevini desteklemeyi amaçlayan biyolojik preparatlar kişiye göre seçilir.
Bağırsak florasının yeniden dengelenmesi. Çölyak hastalığında bozulan mikrobiyal dengenin yeniden kurulmasına yardımcı olmayı hedefler.
Glutensiz beslenmenin kişiye göre planlanması. Gizli gluten kaynakları, çapraz bulaşma riski ve glutensiz diyette eksik kalabilen lif, demir ve B vitaminleri dikkate alınarak dengeli bir beslenme düzeni oluşturulur.
Eşlik eden sorunların takibi. Kemik sağlığı, tiroid işlevleri ve anemi düzenli kontrollerle izlenir.
Çölyak Hastalığında Tedavi Süreci ve Gerçekçi Beklentiler
Çölyak hastalığında integratif tedavi süreci, kesin tanının ardından ayrıntılı değerlendirme ve kişiye özel bir planla başlar. Glutensiz diyete geçen hastaların çoğunda sindirim şikâyetleri birkaç hafta içinde azalır, bağırsak tüylerinin tamamen iyileşmesi ise yetişkinlerde birkaç yıl sürebilir. Çölyak antikorlarının düzenli aralıklarla kontrol edilmesi, diyete uyumun ve bağırsak iyileşmesinin izlenmesini sağlar. İntegratif destek gastroenteroloji takibiyle birlikte uygulanır ve kullanılan ilaçların doktora danışmadan bırakılması doğru değildir.
Çölyak Hastalığı Sonradan Olur mu Hakkında Sıkça Sorulan Sorular
Çölyak hastalığı sonradan olur mu ve en geç hangi yaşta başlayabilir?
Çölyak hastalığı sonradan olabilir ve başlangıç için bir üst yaş sınırı yoktur. Çölyak hastalığı tanısı altmışlı ve yetmişli yaşlardaki kişilerde de konulabilmektedir.
Daha önce negatif çıkan çölyak testi yıllar sonra pozitif çıkabilir mi?
Daha önce negatif çıkan çölyak testi, hastalığın sonradan gelişmesi durumunda yıllar sonra pozitif çıkabilir. Bu nedenle birinci derece akrabasında çölyak bulunan veya yeni belirtiler yaşayan kişilerde testin tekrarlanması önerilir.
Stres çölyak hastalığına neden olur mu?
Stres tek başına çölyak hastalığına neden olmaz, çünkü hastalığın gelişmesi için genetik yatkınlık ve gluten tüketimi gerekir. Bazı hastalar belirtilerinin yoğun stresli bir dönemde başladığını ifade etse de stresin rolü tetikleyici düzeyinde değerlendirilir.
Çölyak hastalığı gebelikten sonra ortaya çıkabilir mi?
Çölyak hastalığı bazı kadınlarda gebelik sırasında veya doğum sonrası dönemde ilk kez belirgin hâle gelir. Tanı almamış çölyak hastalığı demir eksikliği, düşük ve düşük doğum ağırlığı riskini artırabildiği için gebelikte açıklanamayan anemi çölyak açısından da değerlendirilir.
Gluten hassasiyeti ile çölyak hastalığı aynı şey midir?
Gluten hassasiyeti ile çölyak hastalığı aynı şey değildir. Çölyak hastalığı bağırsak hasarına yol açan otoimmün bir hastalıktır, çölyak dışı gluten hassasiyetinde ise gluten sonrası şikâyetler görülür ancak antikor testleri ve biyopsi normaldir.
Çölyak hastalığı kilo aldırır mı?
Çölyak hastalığı çoğunlukla kilo kaybına yol açar, ancak bazı hastalar tanı anında normal kiloda veya fazla kiloludur. Glutensiz diyete geçtikten sonra bağırsak emilimi düzeldiği için bazı çölyak hastalarında kilo artışı görülebilir.
Çölyak hastalığı tedavi edilmezse ne olur?
Çölyak hastalığı tedavi edilmezse kronik besin eksiklikleri, kemik erimesi, kısırlık, diğer otoimmün hastalıklar ve nadir de olsa ince bağırsak lenfoması riski artar. Sıkı glutensiz diyet bu risklerin büyük bölümünü belirgin biçimde azaltır.
Çölyak hastalığı kalıtsal mıdır?
Çölyak hastalığına yatkınlık kalıtsaldır ve birinci derece akrabalarında çölyak bulunan kişilerde hastalık riski genel topluma göre belirgin biçimde yüksektir. Ancak genleri taşıyan kişilerin çoğunda çölyak hastalığı hiçbir zaman gelişmez.
Çölyak hastaları yulaf yiyebilir mi?
Çölyak hastalarının çoğu, glutensiz olduğu sertifikalanmış yulafı sorunsuz tüketebilir. Sıradan yulaf ise üretim sırasında buğdayla bulaşma riski taşıdığı için çölyak hastalarına uygun değildir ve az sayıda hasta saf yulafa da tepki gösterebilir.