Böbrek Yetmezliğinde Yasak Olan Yiyecekler

Böbrek yetmezliğinde yasak olan yiyecekler, sodyum, fosfor ve potasyum yükü yüksek olan gıdalardır. İşlenmiş et ürünleri, konserve gıdalar, hazır çorbalar, turşular, kolalı içecekler, kuru meyveler ve kuruyemişler böbrek yetmezliğinde yasak olan yiyecekler listesinin başında gelir. Bu gıdalar kan basıncını yükseltir, vücutta sıvı tutulmasına yol açar ve kemik metabolizmasını bozar.

Aşağıdaki tablo kronik böbrek hastalığı olan bir yetişkin için günlük hedef aralıkları gösterir. Değerler KDOQI 2020 beslenme kılavuzuna dayanır. Hedefleri hastanın evresi, kan değerleri ve diyaliz durumu belirler.

Kronik Böbrek Hastalığı Nedir?

Kronik böbrek hastalığı, böbreklerin kanı süzme kapasitesini aylar veya yıllar içinde kaybetmesidir. Kronik böbrek hastalığı süreci genellikle sessiz ilerler. Çoğu hasta durumu rutin kan testinde kreatinin yüksekliği veya GFR düşüklüğü çıktığında öğrenir.

Kronik böbrek hastalığı ilerledikçe sıvı-elektrolit dengesi, kemik sağlığı, kan basıncı kontrolü ve kalp-damar sistemi bozulur. Halsizlik, ayaklarda şişlik ve iştahsızlık bu bozulmanın günlük hayattaki karşılığıdır. Hastalık GFR değerine göre beş evreye ayrılır ve dördüncü evreden sonra diyet kısıtlamaları belirgin şekilde sıkılaşır.

Kronik Böbrek Hastaları Nasıl Beslenmelidir?

Kronik böbrek hastasının beslenme planı böbreğe binen yükü azaltır. Kronik böbrek hastalığı beslenme listesi genellikle enerji, protein, sodyum, potasyum ve fosfor olmak üzere beş başlık üzerine kurulur.

Enerji alımı yetersiz kalırsa vücut kendi kas proteinini yakar ve hasta kas kaybeder. Bu yüzden protein kısıtlaması yaparken enerjiyi düşürmemek gerekir. KDOQI 2020, metabolik olarak stabil evre 3-5 hastalarında günde kilogram başına 0,55-0,60 g protein öneriyor. Diyabeti olan hastalarda bu aralık 0,6-0,8 g/kg'a çıkıyor. Enerji hedefi her iki grupta da 25-35 kcal/kg.

Sodyum, potasyum ve fosfor miktarını kan değerleri belirler. Yüksek tuz alımı kan basıncını yükseltir ve böbrek hasarını hızlandırır. Günlük sodyum hedefi 2,3 gramın altıdır, bu yaklaşık 5-6 gram tuza denk gelir. Tuzu azaltmanın en hızlı yolu paketli gıdayı bırakmaktır, çünkü Türkiye'de alınan tuzun büyük kısmı yemeğe eklenen tuzdan değil hazır ürünlerden gelir.

Diyalize Giren Böbrek Hastaları Nasıl Beslenmeli?

Diyaliz, kandaki atıkların yanında aminoasit, suda çözünen vitamin ve bazı mineralleri de uzaklaştırır. Bu yüzden diyaliz hastasının protein ihtiyacı artar ve kısıtlama tersine döner. Diyalize giren böbrek hastaları beslenme listesi özenle hazırlanmalıdır.

KDOQI 2020, hemodiyaliz ve periton diyalizi hastaları için günde kilogram başına 1,0-1,2 g protein öneriyor. 70 kiloluk bir hasta için bu günde yaklaşık 70-84 gram protein demektir. Proteini artırırken fosfor yükünü kontrol altında tutmak gerekir, çünkü hayvansal protein kaynaklarının çoğu aynı zamanda fosfordan zengindir. Yumurta beyazı, beyaz et ve fosfat katkısı içermeyen süt ürünleri bu dengeyi kurmayı kolaylaştırır.

Sıvı sınırını hastanın günlük idrar miktarı belirler. Yaygın kural, çıkarılan idrar hacmine 500 ml eklemektir. Tuz alımı arttıkça susama hissi artar, bu yüzden sıvı kısıtlaması ancak tuz kısıtlamasıyla birlikte işe yarar.

İlgili yazı: Böbrek Kisti Patlaması Belirtileri

Böbrek Yetmezliğinde Beslenme Nasıl Olmalı?

Böbrek yetmezliğinde mutfakta alınan üç karar diyetin geri kalanını belirler. Tuzu baharatla değiştirmek, fosfat katkılı ürünleri elemek ve sebzeleri haşlayarak potasyumunu düşürmek.

Tuz yerine kekik, nane, kimyon, tarçın, sarımsak tozu ve limon suyu kullanabilirsiniz. Ancak market rafındaki "tuzsuz" baharat karışımlarına dikkat edin, birçoğu tuz yerine potasyum klorür içerir ve böbrek hastası için tuzdan daha risklidir.

Sebzelerin potasyumunu haşlayarak düşürebilirsiniz. Patates, havuç ve kabağı ince doğrayın, bol suda 10 dakika bekletin, suyu dökün, temiz suda haşlayın ve haşlama suyunu da dökün. Bu yöntem sebzenin potasyum içeriğini yaklaşık yarı yarıya azaltır. Haşlama suyunu çorbada kullanmak bu kazancı tamamen ortadan kaldırır.

Göz atın: Kadınlarda İdrar Yolu Enfeksiyonuna Ne İyi Gelir?

Böbrek Hastaları Kahvaltıda Ne Yemelidir?

Klasik Türk kahvaltısı böbrek hastası için sorunludur. Zeytin ve beyaz peynir tuz, domates potasyum, tam buğday ekmeği fosfor yükü taşır. Bu üçünü değiştirmek kahvaltının sodyum ve potasyum yükünü belirgin şekilde düşürür.

Kronik böbrek hastaları kahvaltıda aşağıdaki gıdaları güvenle tercih edebilir:

• Tuzsuz beyaz peynir veya ev yapımı tuzsuz lor peyniri

• Yumurta beyazı

• Beyaz ekmek veya mısır ekmeği

• Haşlanmış kabak veya havuç dilimleri

• Elma, armut veya üzüm

• Şekersiz bitki çayı veya açık siyah çay

• Katkısız pirinç patlağı

• Az miktarda ev yapımı şekersiz reçel

• Badem unuyla yapılmış tuzsuz krep

Domates, zeytin ve muzdan uzak durun. Hazır reçel ve marmelatların içerik listesini okuyun, birçoğu potasyum sorbat içerir. Sıvı kısıtlaması olan hastalar kahvaltıda içtikleri çayı da günlük sıvı hesabına dahil etmelidir.

Böbrek Hastaları İçin En İyi Ekmek

Böbrek hastası için en iyi ekmek, katkısız beyaz un ekmeğidir. Tam buğday ve kepekli ekmekler sağlıklı bireyler için daha iyi olsa da böbrek hastasında fosfor ve potasyum yükü nedeniyle sınırlanır. 100 gram tam buğday ekmeği yaklaşık 200 mg fosfor içerirken beyaz ekmekte bu değer 100 mg civarındadır.

Ev yapımı, mayalı ve tuzsuz ekmek en güvenli seçenektir. Hazır ekmek alıyorsanız etiketteki "sodyum bikarbonat", "fosfat" ve "fos" ile başlayan her ifadeyi uyarı işareti kabul edin. Katkı olarak eklenen fosfor, gıdanın doğal fosforundan çok daha yüksek oranda emilir.

Porsiyon kontrolü de en az ekmek seçimi kadar önemlidir. Günde 1-2 dilim beyaz ekmek çoğu hasta için yeterlidir. Kesin miktarı hastanın enerji ihtiyacı ve kan değerleri belirler.

Göz atın: Dirençli İdrar Yolu Enfeksiyonu Tedavisi Hakkında Her Şey

Böbrek Hastaları Hangi Meyveleri Yemelidir?

Meyve seçimini potasyum içeriği belirler. Aşağıdaki tablo 100 gram porsiyon başına ortalama potasyum değerlerini gösterir.

Portakal ve mango 100 gram üzerinden orta bantta görünür. Kısıtlanmalarının sebebi tek porsiyonun genelde 100 gramın çok üstünde olması ve meyve suyu formunda tüketilmesidir. Bir bardak portakal suyu iki portakal demektir ve lif içermediği için doyurmaz.

Kurutulmuş meyveler taze halinin 5 ile 8 katı potasyum içerir. Bu yüzden kuru kayısı, kuru üzüm ve hurma böbrek yetmezliğinde yasak olan yiyecekler listesinde yer alır.

İlgili yazı: Böbrek Üstü Bezi Hastalıkları Belirtileri

Böbrek Yetmezliğinde Yasak Olan Yiyecekler Listesi

Aşağıdaki tablo, böbrek yetmezliğinde yasak olan yiyecekleri yani böbrek düşmanı yiyecekleri hangi mineralden dolayı kısıtlandıklarıyla birlikte gösterir. Bir gıdanın yasak olmasının sebebini bilmek, alternatifini bulmayı da kolaylaştırır.

Bu listedeki gıdalar uzun vadede hipertansiyon, ödem, kemik metabolizması bozuklukları ve damar kireçlenmesi riskini artırır. Katkı olarak eklenen fosfor bu grupta özel bir yer tutar, çünkü vücut bu formu neredeyse tamamen emer. Gıdanın doğal fosforunda emilim oranı yarı yarıya kalır.

Böbrek Düşmanı Yiyecekler ve Böbreği Yoran Alışkanlıklar

Yukarıdaki kısıtlamalar tanı almış hastalar için geçerlidir. Böbrekleri sağlam olan bir kişinin bu listeye uyması gerekmez. Ancak sağlıklı böbreklerde bile yükü artıran ve zamanla hasar biriktiren alışkanlıklar vardır.

• Yüksek tuz tüketimi. Kan basıncını yükseltir ve hipertansiyon böbrek yetmezliğinin en yaygın iki sebebinden biridir. Türkiye'de günlük tuz tüketimi Dünya Sağlık Örgütü'nün önerdiği 5 gramın belirgin şekilde üstündedir.

• Kolalı içecekler. Fosforik asit içerir. Düzenli tüketim kan fosforunu yükseltir ve idrarla kalsiyum atılımını artırır.

• Aşırı hayvansal protein. Böbreği hiperfiltrasyona zorlar. Kırmızı et aynı zamanda pürin yükü nedeniyle ürik asidi yükseltir ve taş oluşumunu kolaylaştırır.

• Ağrı kesici alışkanlığı. Reçetesiz kullanılan iltihap önleyici ağrı kesiciler böbrek kan akımını azaltır. Uzun süreli düzenli kullanım hekim kontrolü gerektirir.

• Yetersiz su tüketimi. Sağlıklı böbrekte idrarın yoğunlaşması taş riskini artırır. Bu madde böbrek yetmezliği olan hastalar için tersine döner ve sıvı kısıtlanır.

• Kontrolsüz protein tozu ve takviye kullanımı. Spor amaçlı yüksek doz protein, böbrek fonksiyonu sınırda olan kişilerde ilerlemeyi hızlandırır.

• Sigara ve alkol. Damar yapısını bozarak böbreğin kanlanmasını olumsuz etkiler.

Bu alışkanlıkları taşıyan ve ailesinde böbrek hastalığı, diyabet veya hipertansiyon bulunan kişiler yılda bir kez kreatinin, GFR ve idrar tahlili yaptırmalıdır.

Böbrek Hastaları Hangi İçeceklerden Uzak Durmalı?

İçecekler böbrek yetmezliğinde yasak olan yiyeceklerden daha fazla risk taşır. Hem mineral yükü getirirler hem de günlük sıvı hesabını doldururlar.

Kola ve koyu renkli gazlı içecekler fosforik asit içerdiği için ilk sırada gelir. Hazır meyve suları potasyum ve şeker açısından yoğundur. Enerji içecekleri kafein ve fosfat kombinasyonuyla risklidir. Maden suyu ise sodyum içeriği nedeniyle sınırlanır, günde bir şişe bile sodyum hedefinin belirgin bir kısmını doldurur.

İçerik listesi bilinmeyen karışık bitki çaylarından uzak durun. Bazı bitki çayları yüksek potasyum içerir ve diüretik etki göstererek elektrolit dengesini bozar. Sade ıhlamur, papatya ve açık siyah çay güvenli seçeneklerdir. Türk kahvesini günde bir fincanla sınırlayın.

İşlenmiş ve Paketli Gıdaların Böbreklere Zararı

Paketli gıdalarda sorun yaratan şey gıdanın kendisi değil, raf ömrü ve lezzet için eklenen katkılardır. Bu katkıların büyük kısmı sodyum ve fosfat tuzlarıdır.

Katkı fosforu, vücutta doğal fosfordan farklı davranır. Ete veya süte doğal olarak bağlı fosforun yaklaşık yarısı emilirken katkı olarak eklenen fosfatın neredeyse tamamı kana geçer. Bu yüzden etiketinde fosfat geçen bir ürün, aynı miktarda doğal fosfor içeren bir gıdadan çok daha risklidir.

Etiket okurken "fos" hecesini arayın. Sodyum fosfat, dikalsiyum fosfat, fosforik asit ve trisodyum fosfat en sık karşılaşılan formlardır. Katkı fosforu besin değerleri tablosunda gösterilmek zorunda değildir, sadece içindekiler listesinde görünür.

Protein Alımında Nelere Dikkat Edilmeli?

Proteinde hem miktar hem kaynak önemlidir. Miktarı hastanın evresi belirler, kaynağı ise fosfor yükü.

Kaynak seçiminde fosfor-protein oranına bakılır. Yumurta beyazında bu oran en düşüktür, gram protein başına yaklaşık 1 mg fosfor düşer. Kırmızı ette bu oran 8-10 mg'a, işlenmiş peynirde katkı fosforuyla birlikte 20 mg'ın üstüne çıkar. Bu yüzden yumurta beyazı, beyaz et ve tuzsuz lor böbrek diyetinin protein omurgasını oluşturur.

Proteini gün içine yaymak da tek öğünde yüklemekten daha iyi sonuç verir. Kas kaybını önlemek için sabah öğününde de protein bulunmalıdır.

Kronik Böbrek Yetmezliğinde Önerilen Vitamin ve Takviyeler

Böbrek yetmezliğinde D vitamini, B12, demir ve folik asit eksikliği sık görülür. Bunun iki sebebi vardır. Böbrek D vitaminini aktif forma çeviremez ve diyaliz suda çözünen vitaminleri uzaklaştırır.

Takviyeler kan tahlili sonucuna göre planlanır. Rastgele kullanım zarar verir. Özellikle multivitamin ürünlerine dikkat edin, birçoğu böbrek hastası için yüksek dozda A vitamini ve potasyum içerir.

Omega-3 takviyeleri iltihap önleyici etkileri nedeniyle gündeme gelir, ancak böbrek fonksiyonuna etkisi konusundaki kanıt sınırlıdır. Tüm takviyeleri nefrolog ve diyetisyen birlikte planlamalıdır.

Böbrek Yetmezliği Olan Kişiler İçin Güvenli Besinler

Güvenli besin listesi, kısıtlamalar altında beslenme çeşitliliğini korumaya yarar. Aşağıdaki gıdalar düşük sodyum, düşük fosfor ve düşük potasyum profiliyle çoğu hasta için uygundur.

• Yumurta beyazı

• Izgara veya haşlanmış tavuk ve hindi göğsü

• Tuzsuz beyaz peynir ve tuzsuz lor

• Beyaz ekmek, pirinç, makarna, irmik

• Haşlama suyu dökülmüş kabak, havuç, kabak, lahana, taze fasulye

• Salatalık, marul, turp, biber

• Elma, armut, yaban mersini, çilek, ananas

• Pirinç sütü ve badem sütü gibi fosforu düşük bitkisel sütler

• Tuzsuz mısır patlağı ve pirinç patlağı

• Zeytinyağı, ayçiçek yağı

• Kekik, nane, kimyon, tarçın, limon suyu

Bitkisel sütleri seçerken kalsiyum fosfat ve trikalsiyum fosfat eklenmiş ürünlerden kaçının. Katkısız ve şekersiz olanları tercih edin.

Böbrek Fonksiyonlarını Korumada Bağırsak Mikrobiyotasının Önemi

Bağırsak florası bozulduğunda indoksil sülfat ve p-krezil sülfat gibi üremik toksinlerin üretimi artar. Bu toksinler böbrekten atılır ve böbrek yetmezliğinde kanda birikerek damar hasarını hızlandırır.

Lifli beslenme bu üretimi azaltır. Ancak böbrek hastasında lif kaynağı seçimi kısıtlıdır, çünkü kuru baklagiller ve tam tahıllar aynı zamanda yüksek potasyum ve fosfor içerir. Bu yüzden lif ihtiyacını haşlanmış sebze, beyaz un ürünleri ve düşük potasyumlu meyvelerden karşılamak gerekir.

Yoğurt ve kefir düşük potasyumlu probiyotik kaynaklarıdır. Porsiyonu fosfor yükü nedeniyle günde 100-150 gramla sınırlayın.

Böbrek Yetmezliğinde Örnek Diyet Listesi

Aşağıdaki liste düşük sodyum, düşük potasyum ve orta protein profiline sahip bir günü gösterir. Her hastanın evresi ve kan değerleri farklıdır, bu yüzden listeyi uygulamadan önce diyetisyeninize gösterin.

Böbrek Yetmezliğinde İntegratif Tıp Yaklaşımları

İntegratif tıp, klasik nefroloji takibini yerine koymaz, tamamlar. Yaklaşımın merkezinde hastanın laboratuvar değerlerinin yanında beslenme, bağırsak sağlığı ve metabolik dengesinin birlikte değerlendirilmesi vardır.

BTK Kliniği olarak kronik böbrek hastalığı ve böbrek yetmezliği tanısı almış hastalarımızla çalışırken semptomların arkasındaki kök nedenleri hedef alıyoruz. Her hastanın genetik yapısı, biyokimyasal dengesi ve yaşam tarzı farklı olduğu için tedavi planlarını kişiselleştiriyoruz.

BTK Kliniği bünyesinde sunduğumuz integratif tıp protokollerinden bazıları şunlardır:

• Fitoterapi

• Fonksiyonel beslenme

• Bağırsak mikrobiyotası yönetimi

• Vitamin ve mineral takviyesi

• Metabolik detoks programları

Bu protokolleri hastanın GFR değeri, kan elektrolitleri ve mevcut ilaç tedavisiyle uyumlu olacak şekilde nefrolog gözetiminde planlıyoruz. Böbrek yetmezliğinde yasak olan yiyecekler listesi ve kişiye özel diyet planı, bu bütünün ilk adımıdır. Kronik hastalık tedavilerimiz hakkında ayrıntılı bilgi alabilirsiniz.

Sıkça Sorulan Sorular

Böbrek yetmezliğinde yasak olan yiyecekler nelerdir?

İşlenmiş et ürünleri, konserve gıdalar, hazır çorbalar ve bulyonlar, turşular, tuzlu atıştırmalıklar, kolalı içecekler, kuru meyveler, kuruyemişler ve sakatatlar böbrek düşmanı yiyeceklerdir. Bu gıdalar yüksek sodyum, katkı fosforu ve potasyum taşır. Katkı fosforu vücut tarafından neredeyse tamamen emildiği için doğal fosfordan daha risklidir.

Böbrek düşmanı yiyecekler ve böbreği yoran alışkanlıklar hangileridir?

Sağlıklı böbreklerde bile yük yaratan başlıca etkenler yüksek tuz tüketimi, kolalı içecekler, aşırı hayvansal protein, reçetesiz ağrı kesici alışkanlığı ve yetersiz su tüketimidir. Bunların ikisi olan hipertansiyon ve diyabet, böbrek yetmezliğinin en yaygın sebepleridir. Ailesinde böbrek hastalığı bulunan kişiler yılda bir kez kreatinin ve GFR kontrolü yaptırmalıdır.

Böbreklere ne iyi gelir?

Sağlıklı böbrekler için en önemli iki adım tuz alımını günde 5 gramın altına indirmek ve kan basıncını kontrol altında tutmaktır. Böbrek yetmezliği tanısı almış hastalarda ise durum tersine döner ve sıvı alımı hekimin belirlediği sınıra göre kısıtlanır. Her iki grup için de düşük potasyumlu taze meyveler ve haşlama suyu dökülmüş sebzeler güvenli seçimlerdir.

Böbrek hastaları ne yemeli ne yememeli?

Hasta, düşük potasyumlu sebze ve meyveler, katkısız beyaz unlu gıdalar ve fosfor-protein oranı düşük protein kaynakları tüketmelidir. Yumurta beyazı, beyaz et ve tuzsuz lor bu grubun başında gelir. Yüksek tuz, katkı fosforu ve potasyum içeren işlenmiş gıdalar, muz, domates ve tam buğday ekmeği ise menüden çıkarılır. Miktarları hastanın kan tahlili ve hastalık evresi belirler.

Böbrek hastaları kahvaltıda ne yemeli?

Kahvaltıda tuzsuz lor veya tuzsuz beyaz peynir, yumurta beyazı ve beyaz ekmek uygundur. Zeytin ve domates klasik kahvaltının en sorunlu iki kalemidir, biri sodyum diğeri potasyum yükü taşır. İçecek olarak açık siyah çay veya sade bitki çayı tercih edilir. Sıvı kısıtlaması olan hastalar bu çayı günlük sıvı hesabına dahil etmelidir.

Yumurta böbreklere zarar verir mi?

Yumurta beyazı böbrek hastası için en uygun protein kaynağıdır, çünkü gram protein başına yaklaşık 1 mg fosfor içerir. Bu oran kırmızı ette 8-10 mg'a çıkar. Yumurta sarısı ise yüksek fosfor içerdiği için sınırlanır. Yumurta beyazını diyetisyenin belirlediği miktarda tüketmek böbreğe zarar vermez, kas kaybını önlemeye yardımcı olur.