Sağlam bir orqanizmin ən vacib funksiyalarından biri qəbul etdiyimiz qidaları düzgün şəkildə enerjiyə çevirməkdir. Bu mürəkkəb prosesin ən həlledici oyunçusu isə məhz insulin hormonudur. Son illərdə qidalanma vərdişlərinin dəyişməsi və hərəkətsiz həyat tərzi ilə birlikdə adını tez-tez eşitdiyimiz "insulin dirənci" problemi, bir çox xroniki xəstəliklərin, o cümlədən şəkərli diabetin başlanğıc nöqtəsi hesab olunur. Bəs insulin bədənimizdə hansı işi görür və ona qarşı yaranan müqavimət orqanizmə necə təsir edir?
İnsulin nədir?
İnsulin, mədəaltı vəzi (pankreas) tərəfindən istehsal olunan və qandakı şəkərin (qlükozanın) hüceyrələrə daxil olmasını təmin edən həyati əhəmiyyətli bir hormondur. Qidalandıqdan sonra qida maddələri parçalanaraq qlükozaya çevrilir və qana keçir. İnsulin bu zaman bir "açar" rolunu oynayaraq hüceyrələrin qapısını açır və qandakı şəkərin hüceyrə daxilinə keçərək enerjiyə çevrilməsini təmin edir. Əgər bədəndə kifayət qədər insulin olmazsa və ya düzgün işləməzsə, şəkər hüceyrəyə girə bilmir və qanda toplanaraq zərərli səviyyələrə çatır.
İnsulin dirənci nə deməkdir?
İnsulin dirənci (müqaviməti), mədəaltı vəzinin kifayət qədər insulin ifraz etməsinə baxmayaraq, bədəndəki hüceyrələrin (xüsusilə əzələ, yağ və qaraciyər hüceyrələrinin) bu hormona qarşı həssaslığını itirməsi və ona reaksiya verməməsi vəziyyətidir. Yəni, "açar" (insulin) var, lakin hüceyrənin "qıfılı" xarab olduğu üçün qapı açılmır. Nəticədə, şəkər hüceyrəyə daxil ola bilmir, qanda şəkərin səviyyəsi yüksəlməyə başlayır. Bunu görən beyin, mədəaltı vəziyə daha çox insulin istehsal etməsi üçün siqnal göndərir. Nəticə etibarilə, həm qanda şəkər, həm də insulin səviyyəsi normadan dəfələrlə yüksək olur.
İnsulin dirənci kimlərdə olur?
İnsulin müqaviməti adətən illər ərzində formalaşır və bir çox faktorun birləşməsi nəticəsində ortaya çıxır. Əsas risk qruplarına aşağıdakılar daxildir:
Yüksək çəkili insanlar: Xüsusilə qarın və bel nahiyəsində yağlanması (visseral piylənmə) olan şəxslər ən böyük risk qrupundadır.
Hərəkətsiz həyat tərzi sürənlər: Fiziki aktivliyin az olması əzələ hüceyrələrinin insulinə həssaslığını kəskin şəkildə aşağı salır.
Yanlış qidalananlar: Davamlı olaraq sadə karbohidratlar (şirniyyatlar, ağ un məmulatları, şəkərli içkilər) istehlak edən şəxslər.
Polikistik Yumurtalıq Sindromu (PCOS) olan qadınlar: Bu hormonal pozğunluq birbaşa insulin dirənci ilə əlaqəlidir.
Genetik meyllilik: Ailəsində Tip 2 diabet və ya piylənmə olan şəxslər.
Qanda insulin azlığı nə deməkdir?
Qanda insulin hormonunun normadan aşağı olması əsasən iki vəziyyətdə müşahidə edilir. Birincisi, Tip 1 diabet xəstələrində immun sistemi yanlışlıqla mədəaltı vəzidəki insulin istehsal edən hüceyrələri məhv edir və bədəndə ümumiyyətlə insulin istehsal olunmur. İkincisi isə, illərlə davam edən ağır insulin müqaviməti və irəliləmiş Tip 2 diabet nəticəsində mədəaltı vəzinin tamamilə "yorulması" və tükənməsidir. İnsulin azlığı zamanı qan şəkəri çox yüksək səviyyələrə qalxır, hüceyrələr ac qalır və bədən enerji əldə etmək üçün öz əzələ və yağ toxumasını yandırmağa başlayır.
Qanda insulin çoxluğu nə deməkdir?
Qanda insulinin normadan davamlı şəkildə yüksək olması (Hiperinsulinemiya) məhz insulin dirəncinin ən böyük göstəricisidir. Hüceyrələr insulinə qapılarını açmadıqca, orqanizm vəziyyəti kompensasiya etmək üçün daha çox hormon ifraz edir. İnsulin eyni zamanda "yağ depolayan" hormon olduğu üçün qanda həddindən artıq olması xəstənin sürətlə kökəlməsinə, doymaq bilməməsinə və daimi şirniyyat istəyinə səbəb olur. Həmçinin qoltuqaltı, boyun arxası kimi nahiyələrdə dərinin qaralması (Acanthosis nigricans) və ət xallarının çoxalması insulin çoxluğunun əlamətləridir.
Şəkər xəstəliyi və insulin müqaviməti
İnsulin dirənci əslində Tip 2 şəkərli diabetin "xəbərdarlıq" mərhələsidir (prediabet). Əgər bir şəxsdə insulin müqaviməti varsa, onun mədəaltı vəzisi qan şəkərini normal tutmaq üçün normadan 3-4 dəfə çox çalışır. Lakin bu vəziyyət sonsuza qədər davam edə bilməz. İllər keçdikcə mədəaltı vəzi yorulur, kifayət qədər insulin istehsal edə bilmir və dirənci qırmağa gücü çatmır. Məhz bu qırılma nöqtəsində qan şəkəri daimi olaraq yüksək qalmağa başlayır və xəstəyə Tip 2 şəkərli diabet diaqnozu qoyulur.
İnsulin və qidalanma
İnsulin səviyyəsini idarə etməyin ən təsirli yolu qidalanmadır. Qəbul etdiyimiz hər bir karbohidrat qanda şəkəri yüksəldir və buna cavab olaraq insulin ifraz olunur.
Nələrdən uzaq durmalı? Qanda şəkəri anidən yüksəldən (yüksək qlikemik indeksli) qidalardan - şəkər tozu, ağ çörək, qazlı içkilər, paketlənmiş hazır qidalar, düyü və kartofdan uzaq durmaq şərtdir. Həmçinin, tez-tez ara öyünlər etmək insulinin düşməsinə imkan vermir, onu daim yüksək tutur.
Nələr yeməli? Lifli qidalar (tərəvəzlər, göyərtilər), sağlam yağlar (kərə yağı, zeytun yağı, avokado), keyfiyyətli zülallar (ət, balıq, yumurta) və tam taxıllı məhsullar qan şəkərini yavaş-yavaş yüksəltdiyi üçün insulin dirəncini qırmağa kömək edir. Uzunmüddətli aclıqlar (fasiləli oruc) insulinin istirahət etməsi üçün ən yaxşı üsullardan biridir.
İnsulin idarəsində inteqrativ təbabətin rolu
Klassik tibbdə insulin dirəncini qırmaq üçün əsasən kimyəvi dərmanlar (məsələn, Metformin) təyin edilsə də, İnteqrativ Təbabət problemi sadəcə rəqəmləri aşağı salmaqla deyil, kök səbəbləri həll etməklə aradan qaldırır. İnteqrativ yanaşmada insan orqanizmi bir bütöv olaraq dəyərləndirilir:
Bağırsaq florasının (mikrobiomun) bərpası: İnsulin həssaslığının pozulmasında bağırsaqlardakı zərərli bakteriyaların rolu böyükdür. Probiyotiklər və xüsusi qidalanma ilə bu flora bərpa edilir.
Ozonoterapiya: Toxumaların oksigenlə təminatını kəskin artırır, qan dövranını yaxşılaşdırır və hüceyrə səviyyəsində metabolizmi sürətləndirərək şəkərin düzgün istifadəsinə şərait yaradır.
Biotənzimləyici və Ortomolekulyar Terapiya: İnsulin qapılarının düzgün işləməsi üçün hüceyrənin ehtiyac duyduğu, lakin əksik olan mikroelementlər (maqnezium, xrom, sink, D vitamini) təbii yollarla bərpa edilir. Eyni zamanda qaraciyərin detoksifikasiyası həyata keçirilir.
Stress idarəetməsi: Xroniki stress zamanı ifraz olunan kortizol hormonu birbaşa insulin dirənci yaradır. Akupunktura və neyroterapiya vasitəsilə sinir sistemi tənzimlənir.
İnteqrativ təbabət, insulin dirəncini xəstəliyin başlanğıc mərhələsində dayandıraraq, onun ağır şəkərli diabetə çevrilməsinin qarşısını tamamilə təbii, qalıcı və sağlam yollarla alır.
