Gündəlik sağlamlıq və qidalanma mövzularında vitaminlərdən tez-tez bəhs edilsə də, minerallar çox vaxt diqqətdən kənarda qalır. Xalq arasında bəzən yanlışlıqla "sink vitamini" adlandırılsa da, əslində sink (Zn) bədənimizin ən təməl funksiyalarını idarə edən həyati bir mikroelementdir (mineraldır). İnsan orqanizmi sinki öz-özünə istehsal edə bilmir və onu uzun müddət depolamaq xüsusiyyətinə malik deyil. Bu səbəbdən sağlam bir həyat üçün sinki gündəlik olaraq qidalar və ya əlavələr vasitəsilə qəbul etmək mütləqdir.
Bəs sink bədəndə tam olaraq nə iş görür və onun çatışmazlığı hansı ciddi fəsadlara yol açır? Bu məqalədə sinkin orqanizmdəki rolu və əskikliyinin gizli siqnalları barədə ən vacib detalları araşdıracağıq.
Sink (Zn) bədəndə hansı funksiyaları yerinə yetirir?
Sink, bədənimizdə 300-dən çox fərqli fermentin düzgün işləməsi üçün katalizator rolunu oynayır. Yəni hüceyrə səviyyəsində baş verən demək olar ki, bütün kimyəvi reaksiyalarda sinkin izi var. Onun əsas vəzifələri aşağıdakılardır:
İmmun Sisteminin Qalxanı: Sink, infeksiyalara və viruslara qarşı mübarizə aparan T-hüceyrələrinin inkişafı və aktivləşməsi üçün kritik əhəmiyyətə malikdir. O, bədənin müdafiə sistemini gücləndirərək xəstəliklərin sağalma müddətini qısaldır və xarici patogenlərə qarşı sədd yaradır.
Hüceyrə Bölünməsi və DNT Sintezi: Yeni hüceyrələrin yaranmasında və genetik materialın (DNT) kopyalanmasında birbaşa iştirak edir. Buna görə də xüsusilə hamiləlik, körpəlik və yeniyetməlik dövründə fiziki inkişaf, eləcə də orqanların formalaşması üçün əvəzolunmazdır.
Dəri Sağlamlığı və Yaraların Sağalması: Sink dərinin strukturunu və elastikliyini qoruyan kollagen istehsalını dəstəkləyir. Bədəndəki yanıqların, kəsiklərin və cərrahi yaraların sürətlə, çapıq qoymadan sağalması birbaşa qandakı sinkin səviyyəsindən asılıdır.
Hormonal Balans: Kişilərdə testosteron hormonunun istehsalında, prostat vəzinin qorunmasında, qadınlarda isə yumurtalıqların sağlam fəaliyyətində mühüm rol oynayır. Həmçinin qalxanabənzər vəzi (zob) hormonlarının tənzimlənməsində iştirak edir.
Dad və Qoxu Reseptorlarının Fəaliyyəti: Yeməklərin ləzzətini və ətrafdakı qoxuları hiss etməyimizi təmin edən "qustin" adlı fermentin tərkibində məhz sink mövcuddur.
Sink çatışmazlığının gizli və aşkar əlamətləri
Bədəndə sinkin səviyyəsi normadan aşağı düşdükdə orqanizm dərhal həyəcan siqnalları verməyə başlayır. Əksər hallarda stres, yorğunluq və ya mövsümi dəyişikliklərlə qarışdırılan bu əlamətlər əslində ciddi bir mineral əskikliyinin göstəricisi ola bilər. Sink çatışmazlığının ən çox rast gəlinən simptomları bunlardır:
Şiddətli Saç Tökülməsi (Alopesiya): Sink saç follikullarının sağlamlığı üçün vacibdir. Mövsümi olmayan, xüsusi şampunlarla dayanmayan və kökündən qoparaq tökülən cansız saçlar sink əskikliyinin ən bariz əlamətidir.
Dəri Problemləri və Dırnaq Zəifliyi: Dəridə səbəbsiz yaranan quruluq, şiddətli sızanaqlar (akne) və ekzema halları müşahidə edilir. Dırnaqların asanlıqla qırılması, laylanması və üzərində ağ ləkələrin (leykonixiya) əmələ gəlməsi sink çatışmazlığından xəbər verir.
Tez-tez Xəstələnmə: İmmun sistemi zəiflədiyi üçün orqanizm infeksiyalara qarşı müqavimətini itirir. İlin hər fəslində təkrarlanan soyuqdəymə və qrip sink əskikliyinin birbaşa nəticəsidir.
Dad və Qoxu İtkisi: Sevdiyiniz yeməklərin dadını əvvəlki kimi hiss etməmək, iştahanın kəskin şəkildə azalması və qoxulara qarşı həssaslığın itməsi.
Xroniki Yorğunluq və Nevroloji Problemlər: Kifayət qədər yatmağa baxmayaraq davamlı halsızlıq, diqqət dağınıqlığı, zehni dumanlanma və səbəbsiz depressiv hallar.
Uşaqlarda İnkişaf Geriliyi: Sink böyümə hormonu ilə sıx əlaqəli olduğu üçün onun çatışmazlığı uşaqlarda boy artımının və fiziki inkişafın ləngiməsinə səbəb olur.
Sink çatışmazlığı kimlərdə daha çox görülür?
Bəzi insanlar həyat tərzi və qidalanma vərdişlərinə görə bu riskə daha çox məruz qalırlar:
Veqanlar və Vegetarianlar: Sink ən çox heyvani mənşəli qidalarda olur. Bitki mənşəli qidalardakı "fitat" adlı maddələr isə sinkin bağırsaqlarda əmilməsinə ciddi şəkildə mane olur.
Mədə-Bağırsaq Problemi Olanlar: Kron xəstəliyi, çölyak və ya xora kimi həzm sistemi xəstəlikləri qidadakı sinkin sovrulmasını çətinləşdirir.
Hamilə və Südverən Analar: Bu dövrdə orqanizmin mineral ehtiyacı ikiqat artdığı üçün sink ehtiyatları sürətlə tükənə bilir.
Spirtli İçki Qəbul Edənlər: Alkoqol həm sinkin bağırsaqlardan əmilməsini azaldır, həm də onun böyrəklər vasitəsilə bədəndən sürətlə atılmasına səbəb olur.
Təbii yolla sinki necə əldə etmək olar?
Sink ehtiyacını təbii yollarla qarşılamaq üçün qida rasionunuza aşağıdakı məhsulları daxil etməyiniz mütləqdir:
Dəniz Məhsulları: İstridyə (dünyada ən zəngin sink mənbəyidir), xərçəng və krevet.
Ət Məhsulları: Mal əti, quzu əti və toyuq əti orqanizm tərəfindən ən asan mənimsənilən sink mənbələridir.
Toxumlar və Ləpələr: Balqabaq tumu, küncüt, kətan toxumu, badam və qoz.
Paxlalılar: Noxud, mərci və lobya. (Qeyd: Paxlalılardakı sinkin sovrulmasını artırmaq üçün onları bişirməzdən əvvəl suda islatmaq tövsiyə olunur).
Sink, orqanizmin səssiz qəhrəmanıdır. Əgər yuxarıda sadalanan əlamətlərdən bir neçəsini eyni anda yaşayırsınızsa, vəziyyəti dəqiqləşdirmək üçün həkimə müraciət edərək laboratoriya şəraitində qanda sink analizi verməyiniz tövsiyə olunur. Özbaşına sink əlavələri qəbul etmək bədəndəki digər mineralların (xüsusilə misin) balansını poza biləcəyi üçün hər cür mineral dəstəyi mütləq həkim nəzarətində aparılmalıdır.
