Böyük bayıra çıxa bilməmək və ya xroniki qəbizlik, insanın gündəlik həyat keyfiyyətini aşağı salan ən yayılmış həzm sistemi problemlərindən biridir. Bağırsaqların tam boşalmaması hissi, qarın nahiyəsində şişkinlik, ağırlıq və kəskin ağrılar fiziki narahatlıqla yanaşı psixoloji gərginliyə də səbəb olur. Həzm sisteminin düzgün işləməməsi bədəndə toksinlərin toplanmasına və ümumi halsızlığa gətirib çıxarır. Bir çox insan bu problemi müvəqqəti hesab edərək məhəl qoymur, lakin vaxtında tədbir görülmədikdə vəziyyət daha da ağırlaşır.
Davamlı gücənmə və tualetdə uzun vaxt keçirmə nəticəsində anal çatlaqlar və babasil kimi ağrılı fəsadlar meydana gəlir. Bağırsaq möhtəviyyatının uzun müddət yoğun bağırsaqda qalması nəcisin daşlaşmasına və çıxışın mexaniki olaraq tutulmasına səbəb olur. Bu vəziyyət sadəcə narahatlıq deyil, eyni zamanda orqanizmin intoksikasiyası deməkdir. Düzgün yanaşma tətbiq edilmədikdə, sadə bir həzm pozğunluğu cərrahi müdaxilə tələb edən ciddi patologiyaya çevrilir.
Böyük Bayıra Rahat Çıxa Bilmək Üçün Nə Edilməlidir?
Bağırsaq hərəkətliliyini artırmaq və boşalmanı asanlaşdırmaq üçün aşağıdakı addımları gündəlik rejiminizə daxil etməyiniz tövsiyə olunur:
Səhər acqarına ilıq su içmək: Günə bir stəkan ilıq su ilə başlamaq mədə-bağırsaq traktını "oyadır" və qastrokolik refleksi işə salır. Suyun içinə bir dilim limon və ya bir çay qaşığı zeytun yağı əlavə etmək öd ifrazını stimullaşdırır, bu da nəcisin yumşalmasını və bağırsaq divarından daha asan sürüşməsini təmin edir.
Lifli qidalarla zəngin pəhriz: Rasionunuza mütləq şəkildə ərik qurusu, gavalı, kətan toxumu, yulaf və yaşıl tərəvəzlər daxil etməlisiniz. Xüsusilə quru gavalı və ya onun şirəsi tərkibindəki sorbitol sayəsində bağırsağa su çəkir, nəcisin həcmini artırır və təbii işlədici kimi tıxanıqlığı qısa müddətdə aradan qaldırır.
Doğru tualet pozisiyası (Çöməlmə): Müasir unitazlarda oturarkən ayaqların altına kiçik bir kətil (taburet) qoyaraq dizləri omba səviyyəsindən yuxarı qaldırmaq çox vacibdir. Bu pozisiya puborektal əzələnin tam boşalmasına imkan verir, düz bağırsağın bucağını düzəldir və nəcisin maneəsiz çıxışına şərait yaradaraq gücənmə ehtiyacını azaldır.
Fiziki aktivliyin artırılması: Gündəlik 30 dəqiqəlik sürətli yerimə və ya qarın əzələlərini işlədən yüngül idman hərəkətləri bağırsaq əzələlərinin tonusunu artırır. Hərəkətsizlik bağırsaqların da "tənbəlləşməsinə" səbəb olur; yeməkdən sonra qısa gəzintilər qaz toplanmasının qarşısını alır və həzm prosesini sürətləndirir.
Qarın masajı: Əllərinizi isidib göbək ətrafında saat əqrəbi istiqamətində dairəvi hərəkətlərlə yüngül təzyiq göstərmək mexaniki olaraq hərəkəti təmin edir. Bu masajı səhər yataqdan qalxmadan və ya tualetə girməzdən əvvəl etmək, bağırsaqdakı qazı və nəcisi çıxışa doğru istiqamətləndirməyə kömək edir.
Böyük Bayıra Çıxarkən Çətinlik Nəyin Əlamətləridir?
Defekasiya zamanı çətinlik çəkmək və ya "diskеziya", əsasən yoğun bağırsağın tranzit müddətinin uzanmasının birbaşa göstəricisidir. Qida qalıqları bağırsaqda nə qədər uzun müddət qalarsa, suyun geri sorulması o qədər çox olur və nəcis daşlaşır. Bu vəziyyət bağırsaq əzələlərinin lazımi gücdə yığıla bilməməsindən və ya sinir uclarının siqnalları düzgün ötürməməsindən xəbər verir. Tranzit müddətinin uzanması maddələr mübadiləsinin yavaşlaması ilə birbaşa əlaqəlidir.
Çanaq dibi əzələlərinin disfunksiyası (anismus) böyük bayıra çıxarkən çətinlik yaradan gizli və tez-tez nəzərdən qaçırılan səbəblərdən biridir. Bu halda, insan gücənməsinə baxmayaraq, anal sfinkter əzələləri açılmaq əvəzinə qeyri-ixtiyari olaraq yığılır və çıxışı bağlayır. Xəstələr tualetə getmək istəyi olsa da, tam boşala bilməmək hissindən və tıxanıqlıqdan şikayət edirlər. Bu funksional pozğunluq adətən xroniki qəbizliyi olan və uzun illər yanlış tualet vərdişlərinə sahib insanlarda müşahidə edilir.
Böyük bayıra çıxarkən yaranan ağrı və çətinlik düz bağırsaqda və ya anal kanalda struktur dəyişikliklərinin əlaməti olur. Anal çatlaqlar (fissurlar), babasil düyünləri və ya düz bağırsağın sallanması (rektosele) mexaniki maneə yaradaraq prosesi əzabverici edir. Ağrı qorxusu psixoloji olaraq insanın tualetə getmə istəyini təxirə salmasına səbəb olur ki, bu da qəbizlik dövranını daha da pisləşdirir. Fiziki maneələr zamanı nəcis forması dəyişir və boşalma üçün əlavə manipulyasiyalara ehtiyac yaranır.
Böyük Bayıra Çıxa Bilməməyin Səbəbləri Nələrdir?
Qəbizliyin yaranması adətən tək bir səbəbə bağlı deyil, bir neçə faktorun birləşməsi nəticəsində ortaya çıxır. Ən çox rast gəlinən səbəblər bunlardır:
Yanlış Qidalanma: Lif baxımından kasad olan ağ çörək, düyü, makaron və "fast-food" məhsullarının həddindən artıq istehlakı bağırsaq hərəkətliliyini azaldır.
Dehidrasiya (Susuzluq): Gün ərzində kifayət qədər su içməmək və ya çoxlu kofe/çay qəbul etmək bədəni susuzlaşdırır, nəticədə yoğun bağırsaq suyu nəcisdən geri sorur və ifrazat daşlaşır.
Tualet ehtiyacının təxirə salınması: İşdə və ya ictimai yerlərdə gələn tualet istəyini (çağırışını) mütəmadi olaraq boğmaq, zamanla bağırsaq reflekslərinin korşalmasına və hissizləşməsinə səbəb olur.
Dərmanların yan təsirləri: Bəzi ağrıkəsicilər (opioidlər), dəmir preparatları, antidepressantlar və alüminium tərkibli mədə dərmanları bağırsaq peristaltikasını ciddi şəkildə "iflic" edir.
Böyük Bayıra Çıxa Bilməmək Hansı Hallarda Ciddi Xəstəliklərin İşarətçisidir?
Bağırsaq keçməməzliyi (ileus) həzm sistemində mexaniki və ya funksional bir maneənin olması nəticəsində yaranan həyati təhlükəli vəziyyətdir. Bu zaman nəcis və qazlar bağırsaq boyunca hərəkət edə bilmir, qarın həddindən artıq şişir və şiddətli sancılar başlayır. Keçməməzlik yırtıqların boğulması, əməliyyat sonrası bitişmələr və ya bağırsağın düyünlənməsi səbəbindən baş verir. Bu hal təcili cərrahi müdaxilə tələb edir, əks halda bağırsaq divarının deşilməsi (perforasiya) baş verə bilər.
Kolorektal xərçəng (yoğun və düz bağırsaq xərçəngi) ilkin mərhələlərdə özünü səbəbsiz və davamlı qəbizliklə büruzə verə bilər. Şiş böyüdükcə bağırsaq mənfəzini daraldır, bu da nəcisin keçməsini çətinləşdirir və ya nəcisin qələm kimi nazik formada çıxmasına səbəb olur. Yaşlı insanlarda əvvəllər olmayan və qəflətən başlayan qəbizlik xüsusi diqqət tələb edən "həyəcan siqnalı" hesab olunur. Qəbizliklə növbələşən ishal halları da bağırsaq şişlərinin xarakterik əlamətlərindən biridir.
Nevroloji xəstəliklər bağırsaqları idarə edən sinir impulslarının ötürülməsini pozaraq ağır qəbizliyə səbəb olur. Parkinson xəstəliyi, Dağınıq Skleroz (MS) və onurğa beyni zədələnmələri zamanı bağırsaqların avtonom idarəetməsi sıradan çıxır. Diabetik neyropatiya (şəkərli diabetin fəsadı) da həzm sisteminin sinirlərini zədələyərək qastropareziyaya və bağırsaq ləngiməsinə yol açır. Bu xəstələrdə qəbizlik əsas xəstəliyin gedişatını ağırlaşdıran yanaşı problem kimi ortaya çıxır.
Hansı Hallarda Həkimə Müraciət Etməlisiniz?
Qəbizlik çox vaxt evdə həll edilə bilsə də, bəzi əlamətlər ciddi tibbi müdaxilə tələb edir. Aşağıdakı hallardan hər hansı biri müşahidə olunarsa, vaxt itirmədən həkimə müraciət edin:
Nəcisdə qan: Tualet kağızında, unitazda qırmızı qan və ya nəcisin rənginin qara (qətran kimi) olması daxili qanaxmanın göstəricisidir.
Kəskin qarın ağrısı: Qaz çıxara bilməmək, qarnın taxta kimi sərtləşməsi və dözülməz sancılar bağırsaq keçməməzliyinə işarə edə bilər.
Səbəbsiz çəki itkisi: Pəhriz saxlamadığınız halda sürətli arıqlamaq, qəbizliklə birlikdə metabolik pozğunluqların və ya şiş xəstəliklərinin əlaməti ola bilər.
Xroniki gedişat: İki həftədən çox davam edən və həyat tərzini dəyişməyə baxmayaraq düzəlməyən qəbizlik, xüsusilə 50 yaşdan yuxarı insanlarda kolonoskopiya müayinəsi tələb edir.
