Həzm sisteminin ən çox rast gəlinən, insanı həm fiziki, həm də psixoloji olaraq narahat edən problemlərindən biri qəbizlikdir. Gündəlik həyat keyfiyyətini ciddi şəkildə aşağı salan, enerjini tükədən və mədədə daimi bir ağırlıq hissi yaradan bu problemdən qurtulmaq üçün əksər hallarda həyat tərzinə edilən kiçik müdaxilələr kifayət edir.
Qəbizlik nədir?
Qəbizlik, bağırsaq hərəkətlərinin normaldan daha yavaş olması, həftədə üç dəfədən az nəcis ifrazı və ya bu prosesin çox çətin, quru və ağrılı şəkildə həyata keçirilməsi ilə xarakterizə olunan həzm sistemi pozğunluğudur. Normal həzm prosesində qida maddələri bağırsaqlardan keçərkən su orqanizm tərəfindən sorulur və qalıqlar nəcis formasında xaric edilir. Əgər bu keçid çox yavaş olarsa, bağırsaqlar həddindən artıq su sorur, nəticədə kütlə bərkiyir və ifrazat son dərəcə çətinləşir.
Qəbizlik niyə olur?
Bir çox insan davamlı olaraq qebz olanda ne etmeli sualı ətrafında çıxış yolu axtarır, lakin problemin kökündə yatan səbəbləri kəşf etmək daha önəmlidir. Qəbizliyin ən əsas səbəbi yanlış və lifdən kasıb qidalanma vərdişləridir. Gün ərzində kifayət qədər maye qəbul etməmək, daimi oturaq həyat tərzi və hərəkətsizlik bağırsaq peristaltikasını (əzələlərin dalğavari hərəkətini) dondurur. Bununla yanaşı, tualet ehtiyacını mütəmadi olaraq gecikdirmək, antidepresanlar, dəmir həbləri kimi bəzi dərmanların yan təsirləri və daimi stress də problemi yaradan faktorlardandır. Bəs qəbzlik zamanı nə etməli deyə düşünürsünüzsə, ilk addımınız su içmək və bitki mənşəli lifli qidalara yönəlmək olmalıdır.
Qəbizliyin əlamətləri
Qəbizlik sadəcə tualetə gedə bilməmək deyil, eyni zamanda bir sıra yanaşı əlamətlərlə özünü göstərir:
Həftədə 3 dəfədən az, çox çətinləşmiş və ya ağrılı nəcis ifrazı.
Nəcisin quru, sərt və parça-parça olması.
Tualetdən sonra belə bağırsaqların tam boşalmaması hissi.
Qarın boşluğunda və mədədə daimi şişkinlik, köp və qaz yığılması.
Halsızlıq, iştahsızlıq və bəzən yüngül ürəkbulanma.
Qəbizliyi aradan qaldırmaq üçün nə etməli?
Əgər günlərdir mədənizdə narahatlıq varsa və davamlı olaraq "qarin acmaq ucun ne etmeli?" deyə axtarış edirsinizsə, ilk növbədə təcili maye və lif qəbulunu artırmalısınız. Gün ərzində ən az 2-3 litr təmiz su içmək və gündəlik yarım saatlıq piyada gəzinti bağırsaqları dərhal hərəkətə gətirir. Təcili köməkçi olaraq qəbizlik üçün təbii vasitələr axtarışındasınızsa, gecədən 1 stəkan suya qoyulmuş 3-4 ədəd quru gavalı, əncir və ya qaysını səhər acqarına suyu ilə birlikdə istehlak etmək ən təsirli yoldur. Rasionunuza mütəmadi olaraq kəpəkli çörək, yulaf və paxlalılar kimi qəbizliyi aradan qaldıran qidalar daxil etmək ən yaxşı profilaktikadır. Kefir, kətan toxumu, çia toxumu və sızma zeytun yağı qəbizliyə qarşı təbii vasitələr arasında effektivliyi sübut olunmuş qidalardır.
Uşaqlarda qəbizlik
Uşaqlarda qəbbizlik adətən ana südündən bərk qidaya keçid dövründə, süni qidalarla çox qidalandıqda və ya oyuna başı qarışıb tualet ehtiyacını saxladıqda yaranır. Belə hallarda analar təlaşa düşür və internetdə qarin acan qidalar siyahısına müraciət edirlər. Uşaqlara asan həzm olunan, püre halında alma, armud, şaftalı və yulaf əzməsi kimi qarın açan qidalar vermək son dərəcə faydalıdır. Həmçinin, uşaqlar üçün ən təhlükəsiz qəbizlik üçün təbii vasitələr qrupuna aid olan zeytun yağı ilə körpənin qarın nahiyəsinə saat əqrəbi istiqamətində yüngül masaj etmək bağırsaq əzələlərini xeyli rahatladır.
Hamiləlik zamanı qəbizlik
Hamiləlikdə artan progesteron hormonu orqanizmdəki bütün əzələləri, o cümlədən bağırsaq əzələlərini boşaldır. Üstəlik, qəbul edilən dəmir preparatları və böyüyən uşaqlığın bağırsaqlara etdiyi fiziki təzyiq qəbizliyi qaçınılmaz edir. Bəs dərman qəbulunun məhdud olduğu bu dövrdə hamilə qadınlar qebz olanda ne etmeli?
Hamilelikde qebizlik zamanı həkimlər adətən təhlükəsiz və asan həzm olunan qəbizliyə qarşı təbii vasitələr (məsələn, probiyotiklərlə zəngin ev qatığı) və bol maye tövsiyə edirlər. Bu həssas dövrdə qəbizliyi aradan qaldıran qidalar sırasına bol lifli yaşıl tərəvəzlər (ispanaq, kələm, brokoli) və mövsümi meyvələr mütləq daxil edilməlidir.
Qadınlarda qəbizlik
Qadınlarda anatomik quruluşla yanaşı, hormonal dalğalanmalar – xüsusilə menstruasiya və menopauza dövründəki estrogen/progesteron disbalansı qəbizliyə daha çox meyl yaradır. Qadınlarda tez-tez yaranan bu çətinlik zamanı qəbzlik zamanı nə etməli? Bu dövrdə metabolizmi sürətləndirən və bağırsaqları işlədən qarin acan qidalar istehlak etmək, xüsusilə tam taxıllı məhsullara, avokado və zeytun yağına üstünlük vermək problemin xroniki hal almasının qarşısını alır.
Qəbizlik edən qidalar nələrdir?
Problemi həll etməyə çalışarkən, vəziyyəti daha da ağırlaşdıran və bağırsaqları donduran bu qidalardan birmənalı olaraq uzaq durmaq şərtdir:
Fast-food, cipsi, sosiska və aşırı işlənmiş qidalar.
Ağ un, ağ çörək, makaron və şəkərli xəmir məmulatları.
Həddindən artıq miqdarda pasterizə olunmuş inək südü və bərk pendirlər.
Tam yetişməmiş (yaşıl) banan.
Tünd qara çay, tünd kofe və qazlı içkilər (bədəndən suyu qovaraq nəcisi qurudur).
Qarın açan qidalar
Bağırsaq tənbəlliyi və qəbizlik problemindən qurtulmağın ən təbii və qalıcı yolu gündəlik rasionu düzgün təşkil etməkdir. Tualet vərdişlərinizi normallaşdırmaq üçün süfrənizdə mütləq qarın açan qidalar olmalıdır. Yüksək pəhriz lifi tərkibi, su tutma tutumu və təbii işlədici (laksatif) xüsusiyyətləri ilə seçilən ən təsirli qarin acan qidalar aşağıdakılardır:
Quru meyvələr: Quru gavalı, əncir və qaysı (ərik qurusu) bağırsaqları hərəkətə gətirən ən məşhur qidalardır. Tərkiblərindəki sorbitol maddəsi təbii işlədici rolunu oynayır. Onları gecədən ilıq suda isladıb, səhər acqarına həm özünü, həm də suyunu istehlak etmək ən sınanmış qarın açan qidalar sırasındadır.
Təzə meyvələr və yaşıl tərəvəzlər: Kivi, armud, alma (qabığı ilə birlikdə yeyildikdə) liflə olduqca zəngindir. Tərəvəzlərdən isə ispanaq, brokoli, kələm və balqabaq yüksək su və sellüloza tərkibinə görə ən yaxşı qarin acan qidalar siyahısına başçılıq edir.
Toxumlar və taxıllar: Kətan toxumu, çia toxumu və yulaf əzməsi maye ilə təmasda olduqda şişərək gel formasına düşür. Bu da bağırsaqlardakı kütləni yumşaldaraq xaric olmasını qat-qat asanlaşdırır. Kəpəkli və ya tam buğda unundan hazırlanmış çörəklər də bu kateqoriyaya aiddir.
Sağlam yağlar və probiyotiklər: Səhərlər acqarına 1 xörək qaşığı sızma zeytun yağı qəbul etmək bağırsaq divarlarını sürüşkən edərək keçidi rahatlaşdırır. Kefir və ev qatığı isə faydalı bakteriyaları (mikrobiomu) artıraraq ümumi həzm sisteminin mühərriki kimi çıxış edir.
Unutmaq olmaz ki, siyahıdakı bütün bu qarin acan qidalar yalnız bol miqdarda su ilə (gün ərzində 2-3 litr) birlikdə qəbul edildikdə maksimum effektivlik göstərir. Əks halda, kifayət qədər su içilmədən yeyilən bol lifli qidalar mədədə şişərək qəbizliyi daha da ağırlaşdıra bilər.
Keçməyən qəbizlik zamanı nə etməli?
Əgər həftələrdir qəbizlik problemi yaşayırsınızsa və artıq "qarin acmaq ucun ne etmeli?" sualı beyninizi məşğul edirsə, bu vəziyyət ciddiyə alınmalıdır. Keçməyən və inkişaf edən hallarda evdə tətbiq edilən sadə tədbirlər qəbizlik müalicəsi üçün yetərli olmur. Bəzən insanlar qəbizliyi aradan qaldıran qidalar işə yaramadıqda birbaşa aptekdən laksatif (işlədici) dərmanlar alırlar. Lakin bu dərmanlardan özbaşına və uzunmüddətli istifadə bağırsaq tənbəlliyi yaradır. Hər kəsin bağırsaq mikrobiomu fərqli olduğu üçün birinə yaxşı təsir edən qəbizliyə qarşı təbii vasitələr digərində nəticə verməyə bilər. Əgər problem uzun sürürsə, mütləq həkim-qastroenteroloqa müraciət etmək lazımdır.
Çox təkrarlanan qəbizlik hansı xəstəliklərin başlanğıcı ola bilər?
Tez-tez təkrarlanan və həyat tərzinə tabe olmayan qəbizlik bəzən daha ciddi, hətta gizli xəstəliklərin ilk xəbərdarlıq siqnalı ola bilər. Əgər siz davamlı olaraq qebz olanda ne etmeli deyə araşdırırsınızsa və sağlam qidalanmağa rəğmən irəliləyiş yoxdursa, problemin arxasında bu tibbi vəziyyətlər dayana bilər:
Qıcıqlanmış Bağırsaq Sindromu (İBS).
Qalxanabənzər vəzinin zəif işləməsi (Hipotiroidizm).
Şəkər xəstəliyinə bağlı sinir zədələnməsi (Diabetik neyropatiya).
Bağırsaq polipləri, divertikulit və ya yoğun bağırsaq xərçəngi.
Bağırsaq keçməzliyi (qismən tıxanma).
Belə hallarda, sadəcə "qarin acmaq ucun ne etmeli?" deyə axtarış etmək və təsadüfi qəbizlik üçün təbii vasitələr sınaqdan keçirmək əvəzinə vaxt itirmədən tibbi müayinəyə (qan analizləri, kolonoskopiya) getmək həyati əhəmiyyət daşıyır. Yalnız ciddi bir patologiya istisna edildikdən sonra həkimin də icazəsi ilə rasiona davamlı olaraq qarın açan qidalar və tərkibi liflə zəngin olan qarin acan qidalar əlavə etmək həqiqi və qalıcı nəticə verəcəkdir. Pəhriz və hərəkətlə birlikdə qəbul edilən qarın açan qidalar sağlam bağırsaq florasının ən böyük təminatçısıdır.
