Cəmiyyətdə ən çox rast gəlinən, lakin bir çox insanın utandığı üçün həkimə müraciət etməkdən çəkindiyi həzm sistemi problemlərinin başında babasil (hemorroy və ya hemoroid) gəlir. Həyat keyfiyyətini kəskin şəkildə aşağı salan, adi bir oturma ehtiyacını belə əzaba çevirən babasil xəstəliyi vaxtında diqqət yetirilmədikdə cərrahi müdaxilə tələb edən ağır formalara keçə bilir. Bəs babasil nədir, niyə yaranır, mərhələləri nələrdir və onunla necə effektiv mübarizə aparmaq lazımdır?
Babasil nədir?
Babasil (hemorroy), düz bağırsağın (rektumun) ən aşağı hissəsində və ya bilavasitə anus ətrafında yerləşən damarların genişlənməsi, şişməsi və iltihablanmasıdır. Əslində, hər bir insanın anal kanalında qan damarları ilə zəngin olan "hemorroidal yastıqcıqlar" mövcuddur. Bu yastıqcıqlar qaz və nəcis tutulmasına kömək edir. Lakin bu damarlar həddindən artıq təzyiqə məruz qaldıqda, qanla dolub şişir, divarları incəlir və sallanaraq "babasil xəstəliyinə" çevrilir. Ayaqlarda yaranan varikoz damar genişlənməsinin bağırsaqdakı bənzəri kimi də başa düşülə bilər.
Babasil necə olur?
Babasil yerinə və gedişatına görə əsasən iki fərqli formada özünü göstərir: daxili və xarici babasil.
Xarici babasil: Anus ətrafındakı həssas dərinin tam altında yerləşir. Bu nahiyə sinir sonluqları ilə zəngin olduğu üçün xarici babasil adətən kəskin ağrı, şiddətli qaşınma və göyümtül şişkinliklə müşayiət olunur. Xarici babasilin içində qan laxtalanarsa, trombozlu babasil adlanan son dərəcə ağrılı, bərk bir kütlə yaranır.
Daxili babasil: Düz bağırsağın daxilində yerləşir. Bağırsağın içi sinir sonluqları baxımından kasıb olduğu üçün bu növ adətən ağrısız olur. Daxili babasilin ən bariz xüsusiyyəti qanamadır.
Daxili babasil inkişaf dərəcəsinə görə 4 mərhələyə bölünür:
1-ci dərəcə babasil: Düyünlər bağırsaq daxilindədir, çölə çıxmır, lakin nəcis ifrazı zamanı qanama verir.
2-ci dərəcə babasil: Nəcis ifrazı və ya gücənmə zamanı düyünlər anusun çölünə çıxır, ayağa qalxdıqda isə öz-özünə geri qayıdır.
3-cü dərəcə babasil: Düyünlər çölə çıxır və öz-özünə geri qayıtmır, yalnız əllə müdaxilə edildikdə (itələndikdə) daxilə qaytarıla bilir.
4-cü dərəcə babasil: Düyünlər daimi olaraq çöldədir (sallanıb), əllə geri qaytarmaq mümkün deyil, ciddi ağrı və iltihab verir.
Babasilin əlamətləri və simptomları
Babasilin növündən və mərhələsindən asılı olaraq simptomlar fərqlilik göstərir. Babasilin elametleri aşağıdakılardır:
Nəcis ifrazı zamanı və ya sonrasında görünən ağrısız, açıq qırmızı rəngdə rektal qanama (tualet kağızında və ya unitazda damcılar halında).
Anal nahiyədə davamlı olaraq hiss edilən, bəzən dözülməz həddə çatan qaşınma (Pruritus ani) və qıcıqlanma.
Xüsusilə oturarkən, yeriyərkən və ya tualet ehtiyacı zamanı yaranan kəskin ağrı və diskomfort.
Anusun ətrafında əllə hiss edilən, bərk, həssas və ya ağrılı kütlələr (düyünlər).
Nəcis ifrazından sonra selikli (selikəbənzər) axıntının olması.
Babasilin səbəbləri
Babasilin yaranmasının təməl mexanizmi qarın boşluğunda və çanaq dibində təzyiqin artmasıdır. Babasilin səbəbləri bunlardır:
Xroniki qəbizlik zamanı nəcisi xaric etmək üçün həddindən artıq gücənmək.
Tez-tez təkrarlanan və uzun sürən ishal vəziyyətləri.
Tualetdə uzun müddət oturmaq, telefonla oynamaq və ya kitab oxumaq vərdişi (bu, anal əzələlərin boşalmasına və qanın damarlara yığılmasına səbəb olur).
Qida rasionunun pəhriz lifi (sellüloza) baxımından son dərəcə kasıb olması (fast-food, quru qidalar).
Gün ərzində orqanizmin ehtiyacı olan miqdarda (2-3 litr) təmiz su içməmək.
Babasilin risk faktorları
Hər kəsdə yaranma ehtimalı olsa da, bəzi spesifik qruplar və həyat tərzi seçimləri xəstəliyin inkişafını sürətləndirir:
Yaş amili: Yaş artdıqca (xüsusilə 50 yaşdan sonra) rektum və anusdakı damarları dəstəkləyən bağlar və toxumalar zəifləyir, elastikliyini itirir.
Artıq çəki (Piylənmə): Qarın bölgəsindəki artıq yağ kütləsi birbaşa çanaq damarlarına və rektuma daimi fiziki təzyiq göstərir.
Ağır fiziki iş: Daimi olaraq ağır yük qaldırmaq tələb edən peşələr və ya ağırlıqqaldırma kimi ağır idman növləri qarın içi təzyiqi kəskin artırır.
Genetik meyllilik: Ailə üzvlərində (ata, ana) damar zəifliyi və babasil olan şəxslərdə bu xəstəliyə tutulma ehtimalı genetik olaraq daha yüksəkdir.
Oturaq həyat tərzi: Bütün günü ofisdə, sükan arxasında masa arxasında hərəkətsiz işləmək qan dövranını ləngidir.
Babasilin müalicə üsulları
Xəstəliyin öz-özünə tamamilə yoxa çıxması nadir haldır. Müalicə strategiyası xəstəliyin dərəcəsinə görə proktoloq tərəfindən fərdi olaraq təyin edilir:
Konservativ müalicə (1 və 2-ci dərəcə): Qidalanma tərzinin dəyişdirilməsi, yerli təsirli iltihab əleyhinə məlhəmlər (kremlər), analjezik şamlar və venatonik (damar daraldıcı) dərmanlar təyin edilir.
Minimal invaziv (qeyri-cərrahi) prosedurlar: Poliklinika şəraitində icra edilən bu üsullara rezin bantla liqasiya (düyünün dibinə rezin bağlanaraq qan dövranının kəsilməsi və düşməsi), skleroterapiya (damarın içinə quruducu dərman inyeksiyası) və infraqırmızı koaqulyasiya (lazerlə yandırma) aiddir.
Cərrahi müdaxilə (3 və 4-cü dərəcə): Düyünlər çox iridirsə, davamlı qanayırsa və geri qayıtmırsa, cərrahi əməliyyat qaçınılmazdır. Bu zaman ya ənənəvi hemorroidektomiya (düyünlərin kəsilərək çıxarılması), ya da daha müasir və ağrısız olan Longo üsulu (stepler cihazı ilə düyünlərin yuxarı çəkilməsi) tətbiq olunur.
Babasilin evde müalicəsi
İlkin mərhələlərdə və ya həkimə gedənə qədər olan müddətdə evdə görüləcək tədbirlər xəstənin həyat keyfiyyətini və ağrılarını xeyli yüngülləşdirə bilər. Babasilin evde mualicesi üçün istifadə olunan yollar:
Oturma vannası (Sitz bath): Gündə 2-3 dəfə, xüsusilə nəcis ifrazından sonra 15-20 dəqiqə ərzində anusu ilıq su içərisində saxlamaq spazmları açır, əzələləri rahatladır və kəskin ağrını azaldır.
Soyuq kompres: Xarici babasil zamanı şişkinliyi və yanmanı azaltmaq üçün anus nahiyəsinə nazik dəsmala bükülmüş buz paketi qoymaq qan damarlarını daraldır.
Anal gigiyena: Sərt və quru tualet kağızından istifadə etmək əvəzinə, hər ehtiyacdan sonra həmin nahiyəni ilıq su ilə yumaq və ya tərkibində spirt olmayan nəm salfetlərlə ehtiyatla təmizləmək lazımdır.
Aloe vera geli: Aloe vera geli dərinin qıcıqlanmasını və qaşınmasını aradan qaldırmaq üçün istifadə edilə bilər. Təmiz bir parça və ya pambıq yastıqcıq ilə birbaşa təsirlənmiş əraziyə tətbiq oluna bilər.
Bitki mənşəli yağlar: Lavanda yağı və ya kokos yağı kimi təbii bitki mənşəli yağlar babasil nahiyəsini masaj edərək ağrı və qaşıntıları azalda bilər.
Alma sirkəsi: Alma sirkəsini su ilə seyreltmək və dərini təmizləmək üçün istifadə etmək olar. Antiseptik xüsusiyyətlərə malikdir və dərinin qıcıqlanmasını aradan qaldıra bilər.
Oturma yastığından istifadə: Xüsusi hazırlanmış oturma yastığı anal nahiyəyə təzyiqi azaldaraq ağrıları aradan qaldıra bilər.
Məşq: Müntəzəm məşq etmək bağırsaq hərəkətlərini təşviq edə və qəbizliyin qarşısını ala bilər.
Hamiləlik zamanı babasil
Hamiləlik babasilin yaranması üçün ən kritik və həssas dövrlərdən biridir. Üçüncü trimestrdə inkişaf edən körpənin və uşaqlığın böyüməsi düz bağırsağın damarlarına böyük ağırlıq edir. Həmçinin, bu dövrdə ifraz olunan yüksək progesteron hormonu damar divarlarını boşaldır və qəbizliyə güclü meyl yaradır. Doğuş prosesindəki gücənmə isə vəziyyəti daha da pisləşdirə bilər. Lakin müsbət tərəfi odur ki, əksər qadınlarda doğuşdan bir neçə ay sonra hormonlar və çanaq içi təzyiq normaya döndüyü üçün hamiləlik babasili çox vaxt əməliyyatsız kiçilir və yoxa çıxır.
Babasilin evdə müalicəsi mümkündür?
Bu sualın cavabı xəstəliyin nə qədər irəlilədiyindən asılıdır. Əgər söhbət yalnız 1-ci dərəcəli, yüngül qanaması olan və ya arabir qaşınan babasildən gedirsə, pəhriz saxlamaqla, bol su içməklə və yuxarıda sadalanan ev üsullarını tətbiq etməklə problemi tamamilə nəzarət altına almaq mümkündür. Lakin əgər xəstəlik 3 və 4-cü mərhələdədirsə (düyünlər sallanıb, içində laxtalanma var), ev üsulları düyünləri yox edə bilməz; bu, mütləq tibbi/cərrahi müdaxilə tələb edir. Ən təhlükəli məqam isə rektal qanamadır. İnsanlar qanamanı babasil bilib evdə özbaşına müalicə edərkən, bunun bağırsaq xərçəngi və ya poliplərin əlaməti ola biləcəyini gözdən qaçırırlar.
Nəzər yetirin: Böyük Bayıra Çıxmaq Üçün Nə Etməli?Babasilin təbii müalicəsi üçün vasitələr
Dərmanlarla və yuxarıda qeyd edilən tətbiqlərlə yanaşı, qidalanmada və yerli istifadədə təbiətin təqdim etdiyi bəzi vasitələr də simptomların idarə edilməsində olduqca effektivdir:
Çobanyastığı (Papatya) dəmləməsi: İlıq oturaq vannası edərkən suyun içinə qatı dəmlənmiş çobanyastığı çayı əlavə etmək mikrobları öldürür, iltihabı alır və qaşınmanı anında sakitləşdirir.
At şabalıdı (Horse chestnut) ekstraktı: Tərkibindəki 'essin' maddəsi damar divarlarını bərkidir və ödəmi azaldır. At şabalıdı ekstraktlı təbii məlhəmlər düyünlərin kiçilməsində çox təsirlidir.
Sızma Zeytun yağı: Hər səhər acqarına 1 xörək qaşığı içmək mədə-bağırsaq sistemini yağlayır, nəcisin sərtləşməsinin qarşısını alır.
Yüksək lifli təbii qidalar: Kətan toxumu, əncir qurusu, gavalı və yulaf əzməsi ən yaxşı "daxili müalicə" vasitələridir. Çünki babasili sağaltmağın ilk qızıl qaydası bağırsaq hərəkətlərini normallaşdırmaqdır.
Babasil ilə əlaqəli yazdığımız bu məqalədə yer alan bütün məlumatlar yalnız maarifləndirici xarakter daşıyır və peşəkar tibbi diaqnozu, müalicəni əvəz etmir. Əgər davamlı babasil problemi yaşayır və rektal qanama görürsünüzsə, şiddətli ağrıdan əziyyət çəkirsinizsə və ya düyünlərdə sərtləşmə hiss edirsinizsə, hər hansı bir ev üsulunu sınaqdan keçirməzdən əvvəl vaxt itirmədən həkim-proktoloqa müraciət etməlisiniz.