Parkinson xəstəliyi nədir? Hansı fəsadları var? Necə müalicə olunur?
İnsan beyni bədənimizin ən mürəkkəb və mükəmməl idarəetmə mərkəzidir. Lakin yaş irəlilədikcə bəzi nevroloji problemlər bu sistemin ahəngini poza bilər. Bu xəstəliklər arasında ən çox rast gəlinən və həyat keyfiyyətinə ciddi təsir edən xəstəliklərdən biri də parkinson xesteliyi hesab olunur. Parkinson xəstəliyi adətən yaşlı insanlarda müşahidə edilsə də, bəzən gənclərdə də rast gəlinə bilən bu xəstəlik zamanla irəliləyən bir xarakterə malikdir. Bəs bu xəstəlik orqanizmdə nələri dəyişir və müasir tibb onunla necə mübarizə aparır?
Parkinson xəstəliyi nədir?
Mərkəzi sinir sisteminin xroniki və getdikcə irəliləyən (mütərəqqi) neyrodegenerativ pozğunluqlarından bəhs edərkən ilk ağıla gələn sual "parkinson xəstəliyi nədir?" olur. Beynimizin "qara maddə" adlanan xüsusi bir bölgəsi var ki, buradakı sinir hüceyrələri (neyronlar) bədən hərəkətlərinin rəvan və koordinasiyalı olmasını təmin edən "dopamin" adlı kimyəvi maddə istehsal edir. Parkinson xəstəliyi zamanı məhz bu dopamin istehsal edən hüceyrələr zədələnir və tədricən məhv olur. Beyində dopamin səviyyəsi azaldıqca, insan öz əzələlərini və hərəkətlərini normal şəkildə idarə edə bilmir. Nəticədə əsmə, hərəkət yavaşlığı və sərtlik kimi fiziki problemlər ortaya çıxır.
Parkinson xəstəliyinin əlamətləri
Xəstəliyin simptomları adətən birdən-birə deyil, yavaş-yavaş və xəlvəti şəkildə başlayır. Çox vaxt parkinson xesteliyinin ilkin elametleri bədənin yalnız bir tərəfində yüngül bir əsmə və ya yorğunluq hissi ilə diqqət çəkir, zamanla isə digər tərəfə də keçir. Əgər ailə üzvlərinizdə bu cür parkinson xesteliyinin ilkin elametleri hiss edilərsə, vaxt itirmədən həkimə müraciət etmək xəstəliyin gedişatını yavaşlatmaq üçün vacibdir. Ümumilikdə, parkinson xəstəliyinin əlamətləri əsasən hərəki (motor) və qeyri-hərəki olaraq iki qrupa bölünür:
Əsas hərəki əlamətlər:
Tremor (Əsmə): Xəstəliyin ən tanınmış əlamətidir. Əllərdə, barmaqlarda (sanki barmaqlar arasında pul sayırmış kimi), çənədə və ya ayaqlarda yaranır. Əsmə adətən istirahət halında (əzələlər boş olanda) baş verir, hərəkətə başladıqda isə azalır.
Bradikineziya (Hərəkətlərin yavaşlaması): Sadə gündəlik işləri görmək (düymə bağlamaq, stuldan qalxmaq) çətinləşir və çox vaxt alır. Xəstə yeriyərkən addımları kiçilir və qısalır.
Riqidlik (Əzələ sərtliyi): Bədənin istənilən hissəsində əzələlər sərtləşir, elastikliyini itirir və bəzən ağrılı olur.
Duruş və müvazinət pozğunluğu: Xəstənin qaməti önə doğru əyilir, tarazlığı itirmək və qəfildən yıxılmaq ehtimalı çoxalır.
Qeyri-hərəki əlamətlər:
İybilmə qabiliyyətinin (qoxu hissinin) zəifləməsi və ya itməsi.
Yuxu pozğunluqları (gecələr qışqırmaq, ani hərəkətlər etmək).
Səsin zəifləməsi, monoton (vurğusuz) və yavaş danışıq.
Daimi qəbizlik, depressiya və həyəcan (təşviş).
Parkinson niyə yaranır?
Dopamin istehsal edən hüceyrələrin niyə məhv olduğu hələ də tibb elminə tam məlum deyil. Lakin mütəxəssislər parkinson xesteliyinin yaranma sebebleri kimi bir neçə faktorun birgə təsirini vurğulayırlar:
Genetik faktorlar: Xəstələrin kiçik bir qismində (xüsusilə gənc yaşda başlayanlarda) irsi gen mutasiyalarının rolu böyükdür.
Ətraf mühit toksinləri: Kənd təsərrüfatı dərmanlarına (pestisidlər), sənaye kimyəvilərinə və ağır metallara uzun müddət məruz qalmaq riskləri artırır.
Levi cisimçikləri: Xəstələrin beyin hüceyrələrində "alfa-sinuklein" adlı zülalın anormal şəkildə toplanması.
Yaş amili: Xəstəlik adətən 60 yaşdan sonra inkişaf edir.
Bu amillər müasir nevrologiyada parkinson xesteliyinin yaranma sebebleri arasında ən çox tədqiq edilən və sübuta yetirilən faktorlardır.
Parkinson xəstəliynini diaqnozu
Parkinsonu dəqiq təsdiqləyən heç bir standart qan analizi və ya görüntüləmə (MRT, KT) cihazı yoxdur. Diaqnoz birbaşa nevroloq tərəfindən xəstənin klinik şikayətlərinə və fiziki-nevroloji müayinəsinə əsasən qoyulur. Həkim xəstənin hərəkətlərini, əzələ sərtliyini, reflekslərini və yerişini qiymətləndirir. Bəzən diaqnozu təsdiqləmək üçün xəstəyə "Levodopa" (dopamin əvəzedicisi) dərmanı verilir; əgər şikayətlər qısa müddətdə kəskin şəkildə azalarsa, bu, Parkinson diaqnozunu təsdiqləyir.
Parkinson xəstəliyinin müalicəsi üçün istifadə olunan üsullar
Hazırda xəstəliyi kökündən yox edən bir üsul olmasa da, müasir parkinson xəstəliyi müalicəsi simptomları çox uğurla idarə edərək xəstənin uzun illər normal həyatına davam etməsini təmin edir. Ənənəvi parkinson xəstəliyi müalicəsi əsasən aşağıdakı istiqamətləri əhatə edir:
Dərman müalicəsi: Müalicənin əsasını çatışmayan dopamini bərpa edən dərmanlar təşkil edir. Levodopa beyinə daxil olaraq dopaminə çevrilir və hərəkət yavaşlığını aradan qaldırır.
Cərrahi müalicə (Dərin Beyin Stimulyasiyası - Beyin Pili): Dərmanların təsirinin azaldığı irəli mərhələlərdə tətbiq edilir. Beynin xüsusi nöqtələrinə incə elektrodlar yerləşdirilir və elektrik impulsları göndərilərək əsmə və sərtlik aradan qaldırılır.
Fizioterapiya və Reabilitasiya: Xəstəliyin hər mərhələsində əzələləri güclü tutmaq və tarazlığı qorumaq üçün xüsusi idman hərəkətləri həyati əhəmiyyət daşıyır.
Parkinson xəstəliyinin müalicəsində İnteqrativ Müalicə yanaşmasının effekti
Son illərdə xroniki neyrodegenerativ xəstəliklərdə yalnız dərmanla kifayətlənməyən, xəstəyə bütöv (holistik) şəkildə yanaşan İnteqrativ Müalicə metodları böyük uğur qazanır. Bu yanaşmanın əsas məqsədi xəstəliyin irəliləmə sürətini ləngitmək və kimyəvi dərmanların yan təsirlərini azaltmaqdır:
Bağırsaq florasının (mikrobiomun) bərpası: Yeni tədqiqatlar Parkinsonun çox vaxt bağırsaqlarda başladığını göstərir. Probiyotik müalicəsi ilə beyin-bağırsaq əlaqəsi gücləndirilir.
Ozonoterapiya: Qanın ozonla zənginləşdirilməsi beyin toxumalarının oksigenlə təminatını kəskin artırır və neyronların degenerasiyasını yavaşladır.
Biotənzimləyici terapiya və Detoksifikasiya: Bədəndə toplanmış ağır metalların və toksinlərin xaric edilməsi sinir sisteminin yükünü yüngülləşdirir.
Akupunktura (İynəbatırma): Əzələ sərtliyini, spazmları açmaq və xəstənin yuxu rejimini normallaşdırmaq üçün olduqca effektiv nəticələr verir.
İnteqrativ yanaşma Parkinson xəstəsinə sadəcə "titrəyən bir orqanizm" kimi deyil, fiziki, biokimyəvi və psixoloji bütövlük olaraq yanaşdığı üçün xəstənin həyat keyfiyyətini maksimum səviyyədə qoruyub saxlamağa imkan yaradır.