Autizm spektr pozuntuları (ASP) son illərdə artan diaqnostik tezliyi ilə diqqət çəkir. Müasir elmi yanaşmalar autizmin monokauzal deyil, multifaktorial patogenezə malik kompleks neyroinkişaf pozuntusu olduğunu göstərir.
Epidemioloji müşahidələr və interpretasiya
Müxtəlif beynəlxalq mənbələrdə autizmin yayılma tezliyində artım qeyd olunur. Bu artım aşağıdakı faktorlarla əlaqələndirilir:* diaqnostik kriteriyaların genişlənməsi
* erkən skrininqin tətbiqi
* ətraf mühit faktorlarının təsiri
* epigenetik dəyişikliklər
Patogenez: əsas istiqamətlər
🔬 1. Genetik və epigenetik faktorlar* poligenik təsirlər
* epigenetik modifikasiyalar
* intrauterin mühitin rolu
🦠 2. Bağırsaq–beyin oxu (Gut-Brain Axis)
Mikrobiota disbalansı:
* neyrotransmitter sintezinə təsir
* iltihabi mediatorların artması
* bağırsaq keçiriciliyinin dəyişməsi
⚠️ 3. Bağırsaq keçiriciliyi (Leaky gut konsepti)
Bağırsaq baryerinin funksional pozulması nəticəsində:
* antigen yükünün artması
* immun aktivasiya
* neyroinflamasiya
🧪 4. Metabolik və mitoxondrial disfunksiya
* enerji metabolizmasının pozulması
* oksidativ stress
* detoksifikasiya sistemlərinin zəifləməsi
🛡️ 5. İmmun sistem disbalansı
* xroniki aşağı dərəcəli inflamasiya
* sitokin balansının dəyişməsi
⚖️ 6. Endokrin faktorlar
* qalxanabənzər vəz disfunksiyası
* insulin rezistentliyi
İnteqrativ tibbdə mərhələli yanaşma
1-ci mərhələ: biotənzimləyici və detoksifikasiya yanaşması* qidalanma modifikasiyası
* mikrobiota dəstəyi
* aşağı dozalı biotənzimləyici preparatlar
2-ci mərhələ: ortomolekulyar dəstək
* vitamin və mikroelement korreksiyası
* metabolik balansın bərpası
3-cü mərhələ: neyroplastiklik dəstəyi
* sinaptik fəaliyyətin optimallaşdırılması
* neyroinkişafın stimullaşdırılması
Klinik nəticələr (müşahidələr)
Fərdi yanaşma ilə bəzi pasiyentlərdə:* diqqət və kontaktın yaxşılaşması
* davranış stabilizasiyası
* nitq inkişafında irəliləyiş müşahidə oluna bilər.
