Xurmanın faydaları və zərərləri nələrdir? Nə zaman yeyilməlidir?
Şərq mədəniyyətinin və süfrələrinin minilliklər boyu əvəzolunmaz ləzzəti olan xurma, quru meyvələr arasında həm yüksək qida dəyəri, həm də saysız-hesabsız sağlamlıq faydaları ilə xüsusi bir yerə sahibdir. Xüsusilə Ramazan aylarında süfrələrin baş tacı olsa da, əslində ilin dörd fəsli rasionumuzda olmalı əsl təbii şəfa və enerji deposudur. Bəs orqanizmi bir çox xəstəliklərdən qoruyan, ona güc verən bu bənzərsiz meyvənin arxasında hansı sirlər gizlənir? Xurmanı necə, nə qədər və nə vaxt istehlak etməliyik ki, ondan maksimum fayda görək?
Xurma nədir və qida dəyəri nədən ibarətdir?
Xurma, əsasən isti iqlimlərdə, Yaxın Şərq və Şimali Afrikada yetişən xurma ağacının (Phoenix dactylifera) meyvəsidir. Çox vaxt qurudulmuş formada istehlak edilən bu meyvə, təbii şəkərlər (fruktoza və qlükoza) baxımından olduqca zəngindir. Onun qida profilinə nəzər salsaq, əsl vitamin və mineral anbarı olduğunu görərik.
Tərkibində yüksək miqdarda pəhriz lifi, A, C, B1, B2, B3, B6 vitaminləri, həmçinin fol turşusu (B9 vitamini) mövcuddur. Minerallar baxımından isə kalium, maqnezium, dəmir, kalsium, fosfor, sink və mis ilə bədənin gündəlik ehtiyacının böyük bir qismini qarşılayır. Eyni zamanda, xurma güclü fenolik antioksidantlar və flavonoidlər ehtiva edir ki, bu da bədəni sərbəst radikalların zərərli təsirlərindən qoruyur.
Xurmanın əsas faydaları nələrdir?
Müntəzəm və balanslı şəkildə yeyilən xurmanın orqanizmə təsirləri olduqca müxtəlif və güclüdür:
Həzm sistemini nizamlayır: Xurmanın tərkibində olan zəngin həll olunan və həll olunmayan liflər, bağırsaqların fəaliyyətini sürətləndirir. Bu xüsusiyyəti ilə qidanın bağırsaqlardan keçidini asanlaşdırır və mədə-bağırsaq florasını qoruyur.
Ürək və damar sağlamlığını qoruyur: Yüksək kalium və aşağı natrium nisbətinə malik olması onu tam bir "ürək dostu" edir. Qan təzyiqini nizamlayır, pis xolesterinin (LDL) səviyyəsini aşağı salaraq damar tıxanması və infarkt riskini minimuma endirir.
Beyin funksiyalarını gücləndirir: B qrupu vitaminləri ilə zənginliyi sinir sisteminin və beynin fəaliyyətini dəstəkləyir. Xüsusilə yaşlılıqla əlaqədar yaranan yaddaş zəifliyi və Alsheymer xəstəliyinin inkişaf riskini azaldır.
Təbii və sürətli enerji mənbəyidir: Tərkibindəki təbii qlükoza və fruktoza qana tez qarışaraq bədənin ehtiyac duyduğu enerjini dərhal bərpa edir. Xüsusilə fiziki işlə məşğul olanlar və idmançılar üçün əvəzolunmaz qidadır.
Sümükləri möhkəmləndirir: Kalsium, fosfor və maqnezium sinerjisi sümük toxumasını qidalandırır, yaşlandıqca sümüklərdə yaranan kövrəkliyin qarşısını alır.
Xurmanın zərərləri və əks-təsirləri
Faydaları bitmək bilməyən bu təbii ləzzətin yanlış, yəni həddindən artıq və nəzarətsiz istehlakı müəyyən risklər və zərərlər daşıyır:
Qan şəkərinin qəfil sıçrayışı: Xurma qlikemik indeksi nisbətən yüksək olan karbohidratlı bir qidadır. Diabet (şəkər xəstəliyi) olan şəxslər onu həkim nəzarəti olmadan və ya normadan artıq yedikdə qan şəkərinin qəfil yüksəlməsi problemi ilə qarşılaşa bilərlər.
Böyrək xəstələri üçün risk: Yüksək kalium tərkibi sağlam insanlar üçün faydalı olsa da, böyrək çatışmazlığı olan və kaliumu məhdudlaşdırmalı olan xəstələr üçün təhlükəli ola bilər.
Mədə və bağırsaq problemləri: Həddindən artıq lif birdən qəbul edildikdə mədədə ağır şişkinlik, köp, qaz və ishal yarada bilər.
Allergik reaksiyalar: Bəzi qurudulmuş xurmaların rəngini qorumaq üçün onlara sulfitlər əlavə edilir ki, bu da həssas insanlarda və astma xəstələrində allergik reaksiyalar doğura bilər.
Xurma arıqladır, yoxsa kökəldir?
Bu, xurma ilə bağlı ən çox verilən suallardan biridir və cavabı tamamilə istehlak edilən porsiyada gizlidir.
Pəhriz saxlayanlar üçün xurma əla bir təbii şirniyyat əvəzedicisidir. Lifli quruluşu sayəsində mədədə uzun müddət qalır və toxluq hissi yaradır. Şirniyyat və şokolad krizlərini basdırmaq üçün gündə 2-3 ədəd xurma yemək (xüsusilə yanında bir neçə qoz və ya badamla) qan şəkərini nizamlayır, maddələr mübadiləsini işlədir və arıqlama prosesinə birbaşa dəstək olur.
Xurma kalorisi olduqca yüksək olan bir qidadır. Orta hesabla 100 qram xurmada təxminən 277 kalori var. Əgər siz gün ərzində, xüsusilə hərəkətsiz olduğunuz vaxtlarda 10-15 ədəd xurma yeyirsinizsə, bədənə ehtiyacından çox enerji daxil olur. Yandırılmayan bu təbii şəkər və enerji bədəndə piy (yağ) kimi toplanaraq sürətli kökəlməyə, qaraciyər yağlanmasına və çəki artımına səbəb olur. Sağlam şəkildə kilo almaq istəyənlər xurmanı tahinə batıraraq yeyə bilərlər.
Xurma hansı xəstəliklərin idarə olunmasına kömək edir?
Təbii bir şəfa vasitəsi olaraq, xurma aşağıdakı sağlamlıq problemlərinin və xroniki xəstəliklərin müalicə prosesində güclü dəstəkləyicidir:
Qan azlığı (Anemiya): Tərkibindəki yüksək dəmir və B vitamini sayəsində qırmızı qan hüceyrələrinin (hemoqlobinin) yaranmasını stimullaşdırır, qan azlığından yaranan solğunluq və üşütməni aradan qaldırır.
Sümük əriməsi (Osteoporoz): Xüsusilə qadınlarda menopauza dövründə və yaşlılarda sümük zəifliyinin inkişafını ləngidir.
Xroniki qəbizlik (Bağırsaq tənbəlliyi): Axşamdan suda isladılıb səhər acqarına suyu ilə birlikdə yeyilən xurma bağırsaq divarlarını yumşaldır və hərəkətliliyi kəskin artırır.
Xroniki yorğunluq sindromu: Halsızlıq, diqqət dağınıqlığı və səhərlər yataqdan çətin qalxma problemlərinə qarşı orqanizmə anında dirilik verir.
Gecə korluğu: A vitamini baxımından zənginliyi göz retinasını qidalandırır və görmə problemlərinin, xüsusilə də gecə korluğunun qarşısını almağa kömək edir.
Xurma nə zaman və necə yeyilməlidir?
Xurmanın bədən tərəfindən ən yaxşı mənimsənilməsi və qan şəkərini pisləşdirməməsi üçün qəbul vaxtlarına və kombinasiyalarına diqqət etmək çox mühümdür:
Səhərlər acqarına: Gecə boyu ac qalan orqanizmin maddələr mübadiləsini oyatmaq, həzmi işə salmaq və günə yüksək enerji ilə başlamaq üçün səhər yeməyindən əvvəl 1-2 ədəd yeyilməsi idealdır.
İdman və məşqdən əvvəl: Məşqə başlamazdan təxminən 30-40 dəqiqə əvvəl yeyilən xurma, əzələlərinizə ani, davamlı və təmiz enerji (karbohidrat) verir.
Ara öğünlərdə (Qəlyanaltı): Günorta saatlarında qan şəkəri düşəndə və aclıq hiss edildiyində şəkərsiz qəhvə, çay və ya 1 stəkan süd ilə yeyilə bilər.
Proteinlə birləşdirin: Xurmanın şəkərinin qana birdən deyil, yavaş-yavaş qarışması üçün onu qoz, badam, fıstıq əzməsi və ya tahin kimi sağlam yağ və zülal mənbələri ilə birlikdə yemək ən sağlam üsuldur.
Gecə yeməkdən çəkinin: Axşam saatlarında insan metabolizmi yavaşladığı üçün yatmazdan əvvəl kalori dəyəri yüksək olan xurmanın yeyilməsi həm həzmi çətinləşdirir, həm də yağlanmaya səbəb olur.
Xurma olduqca dəyərli və min bir dərdə dərman bir təbii məhsul olsa da, onu yadda saxlamaq lazımdır ki, heç bir halda rəsmi tibbi müalicəni əvəz etmir və klinik bir dərman vasitəsi deyildir. Əgər diabet (şəkər xəstəliyi), böyrək çatışmazlığı və ya digər xroniki xəstəliyiniz varsa, xurmanı gündəlik rasionunuza daxil etməzdən və porsiyasını müəyyənləşdirməzdən əvvəl mütləq şəkildə peşəkar müalicə həkiminizlə (və ya dietoloqunuzla) məsləhətləşməlisiniz.
