Müasir dövrdə hər bir evin dərman qutusunda tapılan, dünyada ən çox satılan və istehlak edilən preparat şübhəsiz ki, parasetamoldur. Bəs, ağrıları dindirmək və qızdırmanı salmaq üçün ilk müraciət etdiyimiz parasetamol nədir? Tibb dünyasında "Asetaminofen" kimi də tanınan bu preparat, reseptsiz satılmasına və çox təhlükəsiz bilinməsinə baxmayaraq, əslində orqanizmin ən böyük laboratoriyası olan qaraciyər üçün ciddi sınaqdır. Gəlin bu populyar dərmanın bədənimizdə necə işlədiyini, nə vaxt istifadə edilməli olduğunu və elmi dərinliyini incələyək.
Parasetamol necə işləyir?
Bir çoxları parasetamolun iboprofen və ya aspirin kimi eyni qrupdan olduğunu düşünür, lakin onun işləmə mexanizmi tamamilə fərqlidir. Parasetamol klassik iltihab əleyhinə dərmanlar (NSAİİ) kimi zədələnmiş toxumadakı iltihabı müalicə etmir. O, birbaşa Mərkəzi Sinir Sisteminə (beyin və onurğa beyininə) təsir göstərir.
Beynimizdə ağrı və qızdırma siqnallarını idarə edən COX-3 (Tsiklooksigenaza) adlı xüsusi fermentlər var. Parasetamol məhz bu fermentləri bloklayaraq beyinə gedən "ağrı" siqnalını kəsir. Eyni zamanda, beynin hipotalamus hissəsində yerləşən termorequlyasiya (istilik tənzimləmə) mərkəzinə təsir edərək, bədənin "termostatını" aşağı salır və tərləmə vasitəsilə yüksək hərarətin düşməsini təmin edir. Yəni o, xəstəliyin özünü deyil, sadəcə beyinin ağrı və qızdırma qavrayışını dəyişdirir.
Parasetamol nə üçündür? (Göstərişlər)
Mərkəzi təsirə malik olduğu üçün parasetamol əsasən yüngül və orta dərəcəli ağrıların kəsilməsində və bədən hərarətinin endirilməsində istifadə olunur. Əsas istifadə sahələri bunlardır:
Virus və ya bakterial infeksiyalar (qrip, soyuqdəymə) zamanı yaranan yüksək qızdırmanın salınması.
Gərginlik tipli baş ağrıları və yüngül miqren tutmaları.
Diş çəkilməsindən və ya diş müalicəsindən sonrakı ağrılar.
Əzələ və sümük ağrıları (mialgiya, artralgiya).
Qadınlarda menstruasiya (aybaşı) dövründə yaranan spazmatik ağrılar.
Diqqət: Parasetamolun iltihab əleyhinə (anti-iltihabi) təsiri demək olar ki, yoxdur. Buna görə də revmatizm və ya kəskin toxuma iltihabı zamanı təkbaşına istifadəsi gözlənilən nəticəni vermir.
Parasetamol tablet: Dozalanma və istifadə qaydası
Böyüklər üçün ən geniş yayılmış forma parasetamol tablet formasıdır (adətən hər tabletdə 500 mq aktiv maddə olur). Mədənin selikli qişasına zərəri digər ağrıkəsicilərə nisbətən çox az olduğu üçün həm ac, həm də tox qarına içilə bilər. Lakin dozalanma çox həssasdır:
Tək doza: Böyüklərdə ehtiyac olduqda hər 4-6 saatdan bir 1 və ya 2 tablet (500-1000 mq) qəbul edilə bilər.
Gündəlik maksimum doza: Təhlükəsizlik həddi sutka ərzində maksimum 4000 mq (4 qram), yəni 8 tabletdir. Lakin qaraciyəri yormamaq üçün tibb mütəxəssisləri bu dozanın 3000 mq-ı keçməməsini tövsiyə edirlər.
Gizli təhlükə: Apteklərdə satılan bir çox "qrip çayları" və kombinəedilmiş tozların tərkibində də yüksək dozada parasetamol var. Eyni anda həm tablet, həm də qrip tozu içmək fərqində olmadan dozanın aşılmasına səbəb ola bilər.
Qaraciyər toksikliyi (Zəhərlənmə) mexanizmi
Parasetamolun ən qaranlıq tərəfi onun qaraciyərdə parçalanma (metabolizm) prosesidir. Dərmanın təxminən 5%-i qaraciyərdə NAPQI (N-asetil-p-benzoxinonimin) adlı son dərəcə zəhərli və toksik bir maddəyə çevrilir. Sağlam orqanizm qaraciyərdəki Qlutation (Glutathione) adlı güclü antioksidant sayəsində bu zəhəri dərhal neytrallaşdırır.
Lakin dərman yüksək dozada qəbul edildikdə və ya spirtli içki ilə birlikdə içildikdə, qaraciyərdəki qlutation ehtiyatı sürətlə tükənir. Zərərsizləşdirilə bilməyən toksik NAPQI maddəsi birbaşa qaraciyər hüceyrələrini (hepatositləri) məhv etməyə (nekroz) başlayır. Parasetamol zəhərlənməsi dünyada kəskin qaraciyər çatışmazlığının və qaraciyər transplantasiyasına ehtiyacın ən öndə gedən səbəblərindən biridir.
İnteqrativ təbabət yanaşması: Rasional dərman istifadəsi
Bioloji Təbabət və İnteqrativ yanaşmada, qızdırmaya sadəcə "yox edilməli olan bir düşmən" kimi deyil, orqanizmin dəyərli bir müdafiə mexanizmi kimi baxılır. Bədən hərarəti 38 - 38.5°C-yə qalxdıqda, immunitet hüceyrələrimizin (makrofaqların və leykositlərin) hərəkəti sürətlənir, virusların və bakteriyaların çoxalması isə dayanır.
Hərarət bir qədər yüksələn kimi dərhal parasetamol qəbul edərək onu süni şəkildə salmaq, əslində bədənin təbii immunitet cavabını qırmaq deməkdir. Bu cür yanaşma xəstəliyin müddətini uzadır və virusun bədənə daha çox yayılmasına səbəb olur. Həmçinin, mütəmadi parasetamol istifadəsi bədəndəki əsas detoksikasiya maddəsi olan Qlutationu (Glutathione) tükədir, bu da hüceyrələri sərbəst radikallara və qocalmaya qarşı tamamilə müdafiəsiz qoyur.
İnteqrativ təbabətdə hərarət həyati təhlükə yaratmayan səviyyədədirsə, onu kimyəvi yolla bloklamaqdansa, bol maye qəbulu, C vitamini, təbii drenaj üsulları və qaraciyərin detoksikasiya sistemini gücləndirən (Qlutation, NAC) bioloji dəstəklərlə orqanizmin bu prosesi öz-özünə, təbii yolla və qalıcı şəkildə həll etməsinə şərait yaradılır.
