Yaş irəlilədikcə xatırlama çətinlikləri yaşamaq, adları və ya hadisələri unutmaq bir çox insanın ən böyük qorxularından biridir. Sadə bir unutqanlıqla başlayan, lakin zamanla insanın öz şəxsiyyətini, keçmişini və hətta ən yaxınlarını belə tanıya bilməməsinə gətirib çıxaran bu vəziyyət cəmiyyətdə daha çox "qocalıq ağılkəmliyi" kimi tanınır. Bəs hər unutqanlıq demensiyadırmı? Beynimiz niyə qocalır və bu amansız prosesi İnteqrativ Təbabətin bioloji üsulları ilə ləngitmək və ya dayandırmaq mümkündürmü?
Demensiya nədir?
Demensiya, beyin hüceyrələrinin (neyronların) proqressiv zədələnməsi və ya ölməsi nəticəsində yaddaş, düşüncə, qərarvermə və sosial bacarıqların insanın gündəlik həyat fəaliyyətini (özünəqulluğu) pozacaq dərəcədə davamlı olaraq geriləməsi və itirilməsidir. Bu, spesifik tək bir xəstəlik deyil; Alzheimer xəstəliyi başda olmaqla, idrak qabiliyyətini zəiflədən və neyronları məhv edən bir çox fərqli beyin patologiyalarının ortaq adıdır (çətir terminidir).
Demensiyanın əlamətləri və inkişaf mərhələləri
Demensiyanın əlamətləri beynin hansı bölgəsinin zədələnməsindən asılı olaraq dəyişir. Xəstəlik birdən-birə deyil, illər ərzində müəyyən mərhələlərlə inkişaf edir. Əsas klinik dəyişikliklər aşağıdakı formalarda özünü göstərir:
İdrak (Koqnitiv) funksiyaların pozulması
Xəstəliyin ilk mərhələlərində əsasən qısamüddətli yaddaş zədələnir. Xəstə illər əvvəl baş vermiş hadisələri ən xırda detallarına qədər xatırlasa da, bir neçə saat əvvəl yediyi yeməyi unudur. Eyni suallar qısa zaman aralığında dəfələrlə təkrar edilir. Xəstə zaman və məkan oriyentasiyasını itirərək yaxşı tanıdığı, hər gün getdiyi küçələrdə aza bilər. Gündəlik ünsiyyət zamanı söz tapmaqda çətinlik çəkmək və əşyaları məntiqsiz adlandırmaq ən tipik idrak pozuntularıdır.
Psixoloji və davranış dəyişiklikləri
Beynin alın payı zədələndikcə xəstənin şəxsiyyəti dəyişməyə başlayır. Əvvəllər çox mülayim olan insan qəfildən, səbəbsiz yerə aqressivləşə və ya əsəbi ola bilər. Əşyasını tapmadıqda yaddaşına deyil, ətrafdakılara şübhə edərək "kimsə tərəfindən oğurlandığını" iddia etmək (paranoya) çox sıx rast gəlinir. Zamanla xəstədə depressiya, təşviş, cəmiyyətdən təcrid olunma və bəzən də hallüsinasiyalar (olmayan şeyləri görmək və ya eşitmək) müşahidə edilir.
Fiziki və motor bacarıqların itirilməsi
Xəstəliyin irəliləmiş mərhələlərində problem sadəcə yaddaşla məhdudlaşmır. Beyin bədənin motorika funksiyalarını idarə edə bilmir. Xəstə düyməsini bağlamaq, qaşıq tutmaq, paltar geyinmək və hətta qidanı udmaq kimi ən təməl fiziki bacarıqları belə unudaraq tamamilə başqasının köməyinə möhtac vəziyyətə düşür.
Demensiya niyə yaranır?
Demensiyanın əsas bioloji səbəbi neyronların və onların arasındakı məlumat ötürücü əlaqənin (sinapsların) fiziki olaraq məhv olmasıdır. Bu məhvolma prosesini başladan əsas xəstəliklər bunlardır:
Alzheimer xəstəliyi: Bütün demensiya hallarının təxminən 70%-ni təşkil edir. Bioloji səbəbi beyində "beta-amiloid" adlanan zərərli zülal lövhələrinin hüceyrələr arasında yığılmasıdır. Bu lövhələr neyronların bir-biri ilə əlaqəsini kəsir. Eyni zamanda hüceyrə daxilində "tau" zülalları düyünlənərək neyronun qidalanma sistemini çökdürür və hüceyrəni acından öldürür.
Vaskulyar (Damar) demensiya: Beyinə qan daşıyan damarların ateroskleroz (daralma) və ya kiçik infarktlar (mikroinsultlar) səbəbindən tıxanması nəticəsində yaranır. Damar tutulduqda qidalanmayan beyin toxuması oksigensiz qalaraq (hipoksiya) məhv olur.
Lewy (Levi) cisimcikli demensiya: Beyində qeyri-normal zülal yığıntılarının (Lewy cisimcikləri) yaranması ilə xarakterizə olunur. Bu növdə yaddaş itkisi ilə yanaşı, Parkinson xəstəliyinə bənzər əl-ayaq titrəmələri və hərəkət yavaşlaması çox görülür.
Geriyə dönə bilən səbəblər: Bəzən "yalançı demensiya" yaradan amillər olur. Ağır B12 vitamini əskikliyi, qalxanabənzər vəzi xəstəlikləri (hipotireoz), ağır metal toksikasiyası və beyin infeksiyaları vaxtında müalicə edildikdə demensiya əlamətləri tamamilə aradan qalxır.
Demensiya ilə normal qocalma arasındakı fərq nədir?
Sağlam bir yaşlı bəzən eynəyini hara qoyduğunu və ya bir tanışının adını unuda bilər, lakin bir müddət sonra mütləq xatırlayır. Demensiya xəstəsi isə təkcə eynəyin yerini deyil, eynəyin nə işə yaradığını və onu necə taxacağını unudur. Normal qocalmada insan harada olduğunu, evinə necə gedəcəyini bilir; demensiyada isə xəstə illərdir yaşadığı öz məhəlləsində belə azıb evinə qayıda bilmir. Yəni, normal unutqanlıq həyatın axarını pozmur, demensiya isə xəstənin müstəqil yaşamaq qabiliyyətini əlindən alır.
Nə zaman həkimə müraciət etmək lazımdır?
Əgər bir insanda yaxın keçmişi unudub keçmiş hadisələri çox dəqiqliklə xatırlamaq, ocağı və ya suyu açıq qoymaq kimi həyati təhlükə yaradan davranışlar, tanış əşyaların adlarını unutmaq və qəfil xarakter dəyişiklikləri müşahidə olunursa, "qocalıqdandır" deyib gözləmək olmaz. Erkən diaqnoz neyronların ölüm sürətini yavaşlatmaq üçün həyati əhəmiyyət daşıyır.
İnteqrativ Təbabət ilə demensiyanın müalicəsi
Klassik tibdə Alzheimer və digər demensiya növlərinin tam müalicəsi yoxdur. Xəstələrə adətən beyindəki kimyəvi ötürücüləri (asetilxolin) süni şəkildə artıran, prosesin gedişatını qısa müddətə yavaşlatmağa və aqressiyanı azaltmağa çalışan spesifik simptomatik dərmanlar təyin edilir. Lakin Bioloji Təbabət Klinikasında problemə daha dərin, hüceyrəvi səviyyədə yanaşılır. Məqsəd beynin bioloji qidalanmasını bərpa etmək və neyron ölümünü sürətləndirən toksik yüklənməni aradan qaldırmaqdır:
Ozonoterapiya (Beynin oksigenlə doyurulması): Demensiya prosesini sürətləndirən ən böyük faktor beynin xroniki oksigen aclığıdır. Qana tətbiq edilən yüksək dozalı Ozonoterapiya qanın axıcılığını artırır, damarlardakı qatılaşmanı aradan qaldırır və ən xırda kapilyarlar vasitəsilə beyin hüceyrələrinə bol oksigen daşınmasını təmin edir. Aktiv oksigen sərbəst radikalları məhv edərək beyni "paslanmaqdan" (oksidativ stresdən) qoruyur.
Bioloji Detoksikasiya və Ağır Metalların Təmizlənməsi: Elmi araşdırmalar sübut edir ki, Alzheimer xəstələrinin beynində alüminium, qurğuşun və civə kimi neyrotoksik ağır metallar toplanır. İnteqrativ Təbabətin (homotoksikologiyanın) xüsusi bioloji drenaj üsulları ilə bu zəhərli maddələr hüceyrələrarası sahədən yuyularaq limfa və böyrəklər vasitəsilə bədəndən təhlükəsiz şəkildə xaric edilir.
Bağırsaq-Beyin Oxunun (Mikrobiomun) Bərpası: Beyin üçün həyati əhəmiyyət daşıyan neyromediatorlar və vitaminlərin böyük qismi bağırsaqlarda sintez olunur. Bağırsaq florası (mikrobiomu) pozulduqda, yaranan zəhərli qazlar qanla beyinə gedib neyronları zədələyir. Xüsusi probiotik və bioloji müalicələrlə bağırsaq mikrobiomu bərpa edilir ki, beynin qidalanma mərkəzi sağlam işləsin.
Demensiya diaqnozu bir son deyil. Erkən mərhələdə İnteqrativ Təbabətin bioloji üsulları ilə müdaxilə edildikdə, xəstəliyin irəliləməsini illərlə dondurmaq, xəstənin idrak qabiliyyətini və həyat keyfiyyətini qoruyub saxlamaq mümkündür.
