Gündəlik həyatımızda qəfildən ortaya çıxan, ölçüsü çox kiçik olsa da, verdiyi ağrı və diskomfortla yemək yeməyi, su içməyi və hətta danışmağı belə əzaba çevirən ən narahatedici problemlərdən biri ağız içində yaranan yaralardır. Tibb dünyasında "Aftoz stomatit" və ya sadəcə "Aft" olaraq bilinən bu yaralar cəmiyyətin demək olar ki, 20-30%-də tez-tez təkrarlanır. Bəs ağız içində qəfildən peyda olan bu ağrılı yaraların əsl yaranma səbəbi nədir? Bu, sadəcə təsadüfi bir problemdir, yoxsa orqanizmin bizə göndərdiyi mühüm bir xəbərdarlıq siqnalı? Gəlin mövzunu bütün tibbi və elmi detalları ilə dərindən incələyək.
Ağız içində yara nədir?
Aftlar (ağız yaraları) ağız boşluğunun selikli qişasında (dodaqların daxili hissəsində, yanaqların içində, dilin üzərində və ya altında, diş ətlərində) yaranan, adətən ortası ağ, sarı və ya boz rəngli, ətrafı isə qırmızı və iltihablı bir halqa ilə əhatə olunmuş səthi yaralardır.
Bir çox insan aftları dodaq kənarında çıxan "uçuq" (herpes) ilə səhv salır. Lakin bunlar tamamilə fərqli vəziyyətlərdir. Uçuqlar virus (Herpes simplex) mənşəlidir və yoluxucudur. Aftlar isə qətiyyən yoluxucu deyil; yəni öpüşməklə və ya eyni stəkandan su içməklə başqasına keçmir.
Ağız içində yaralar niyə yaranır?
Aftların yaranmasının tək bir spesifik səbəbi yoxdur. Bu, çox vaxt orqanizmdə baş verən müxtəlif daxili və xarici faktorların birləşməsi nəticəsində ortaya çıxır. Əsas səbəbləri aşağıdakı kimi qruplaşdırmaq olar:
1. Mexaniki travmalar və zədələr
Ağızın selikli qişası çox həssasdır. Bu bölgədə yaranan ən kiçik bir zədə afta çevrilə bilər:
Yemək yeyərkən və ya danışarkən ehtiyatsızlıqdan yanağın içini, dodağı və ya dili dişləmək.
Sərt qabıqlı qidaların (çipsi, qoz, sərt çörək qabığı) ağız içini cızması.
Dişləri çox sərt bir fırça ilə və sərt hərəkətlərlə fırçalamaq.
Yaxşı oturmayan diş protezləri, qırıq və kəskin kənarlı dişlər, ortodontik aparatlar (breketlər) tərəfindən yaranan sürtünmələr.
2. Vitamin və mineral çatışmazlığı
Tez-tez təkrarlanan ağız yaralarının ən böyük səbəbkarlarından biri qan dəyərlərindəki əskikliklərdir. Tibbi araşdırmalar göstərir ki, xüsusilə B12 vitamini, Dəmir, Sink və Fol turşusu (B9 vitamini) çatışmazlığı olan insanlarda ağız yaralarına çox sıx rast gəlinir. Bu maddələr ağız içi selikli qişasının özünü bərpa etməsi (hüceyrə yenilənməsi) üçün həyati əhəmiyyət daşıyır.
3. Stress və psixoloji gərginlik
Gərgin iş rejimi, imtahan dövrü, emosional sarsıntılar və xroniki stress bədəndə kortizol hormonunun səviyyəsini yüksəldir. Bu da birbaşa olaraq yerli immuniteti zəiflədir və ağız içindəki bakteriya balansını pozaraq aftların sürətlə əmələ gəlməsinə zəmin yaradır. Məhz buna görə də çox gərgin olduğumuz günlərin səhəri ağzımızda yara ilə oyanmaq ehtimalımız böyükdür.
4. Qidalanma vərdişləri və qida allergiyaları
Bəzi qidalar ağız içini qıcıqlandıran və ya allergik reaksiya verən xüsusiyyətə malikdir:
Aşırı turş və sitrus meyvələri (limon, portağal, ananas, pomidor, çiyələk).
Çox acı və ədviyyatlı yeməklər.
Qlüten həssaslığı (Çölyak xəstəliyi) olan insanlarda buğda məhsulları.
Tərkibində süni dadlandırıcılar və qoruyucular olan paketlənmiş qidalar.
Diş məcunlarının köpüklənməsini təmin edən SLS (Sodium Lauryl Sulfate) maddəsi də ağız içini qıcıqlandıraraq aft riskini dəfələrlə artırır.
5. İmmun sisteminin zəifləməsi və bəzi xəstəliklər
Aftlar bəzən sadə bir yara deyil, daha ciddi sistemik xəstəliklərin xəbərdarçısı ola bilər:
Mədə-bağırsaq xəstəlikləri (Kron xəstəliyi, Xora (Ülserativ) koliti).
Behçet xəstəliyi (təkrarlanan ağız və genital yaralarla xarakterizə olunan damar iltihabı).
Qadınlarda menstruasiya dövründə baş verən hormonal dalğalanmalar.
Helicobacter Pylori adlı mədə bakteriyasının varlığı.
Ağız yaralarının (Aftların) növləri nələrdir?
Klinik olaraq aftlar ölçülərinə və sağalma müddətlərinə görə 3 növə bölünür:
Minor (Kiçik) aftlar: Ən çox rast gəlinən növdür. Ölçüləri 1 sm-dən kiçik olur, 7-10 gün ərzində heç bir iz buraxmadan öz-özünə sağalır.
Major (Böyük) aftlar: Çox daha dərindir, ölçüləri 1 sm-dən böyükdür. Çox şiddətli ağrı verir, sağalması 6 həftəyə qədər çəkə bilər və sağaldıqdan sonra toxumada iz (çapıq) buraxır.
Herpetiform aftlar: Çox kiçik, iynə ucu böyüklüyündə (1-2 mm) olur, lakin 10-100 ədədi bir araya gələrək böyük bir yara qrupu yaradırlar. Daha çox irəli yaşlarda görülür.
Ağız içində yaraların müalicəsi necə aparılır?
Əksər xırda aftlar heç bir müalicə tələb etmədən 1-2 həftəyə sağalır. Lakin bu müddət ərzində ağrını azaltmaq və sağalmanı sürətləndirmək üçün aşağıdakı tibbi müdaxilələr tətbiq edilir:
Ağrıkəsici və keyləşdirici gellər: Yeməkdən əvvəl yaranın üzərinə çəkilən lokal anestezik (məsələn, lidokain tərkibli) gellər ağrını müvəqqəti kəsir.
Antimikrobiyal qarqarılar: Tərkibində xlorheksidin olan ağız qarqarıları infeksiyanın yayılmasının qarşısını alır.
Kortikosteroid tərkibli məlhəmlər: Böyük və inadkar yaraların iltihabını sürətlə basdırmaq üçün həkim tərəfindən təyin edilir.
Vitamin əlavələri: Qan analizinin nəticəsinə əsasən əskik olan B12, Dəmir və ya Sink ehtiyatı bərpa edilir.
Ağız yaralarına ev şəraitində təbii həllər
Dərmanlardan əlavə, evdə edə biləcəyiniz bəzi sadə, lakin çox təsirli üsullar var:
Duzlu və ya karbonatlı (soda) su: 1 stəkan ilıq suya 1 çay qaşığı duz və ya karbonat qataraq gündə 3-4 dəfə qarqara etmək yaranın asid (turşu) balansını neytrallaşdırır və bakteriyaları öldürür.
Mixək yağı: Təbii ağrıkəsici və antibakterial təsirə malikdir. Pambıq çubuqla yaranın üzərinə çox az miqdarda çəkmək rahatlıq verir.
Hindistan cəvizi yağı və Aloe Vera: Hər iki vasitə iltihab əleyhinə güclü təsir göstərir və yaranın sağalma müddətini qısaldır.
Nə vaxt həkimə müraciət etməli?
Ağız yaraları adətən təhlükəsizdir, lakin aşağıdakı hallarla qarşılaşsanız mütləq həkimə (stomatoloqa və ya qastroenteroloqa) müraciət etməlisiniz:
Yara 3 həftədən çox davam edirsə və heç bir sağalma əlaməti göstərmirsə.
Yaranın ölçüsü qeyri-adi dərəcədə böyükdürsə və getdikcə yayılırsa.
Ağız yaraları ilə eyni vaxtda yüksək hərarət, halsızlıq və ya genital bölgədə də yaralar yaranırsa.
Maye qəbulunu və qidalanmanı tamamilə mümkünsüz edəcək qədər ağrılıdırsa.
Ağız içində yaraların müalicəsində İnteqrativ Təbabətin rolu
Əgər aftlar insanda davamlı olaraq (ildə 4-5 dəfədən çox) təkrarlanırsa, klassik tibbin verdiyi yerli kremlər sadəcə anı qurtarır. İnteqrativ Təbabət (Bioloji Təbabət) isə bu problemi orqanizmin daxili balansının pozulması kimi dəyərləndirir və kök səbəbi aradan qaldırır:
Mikrobiomun Bərpası: Ağız boşluğundakı flora əslində bağırsaq florasının davamıdır. Bağırsaqlardakı disbakterioz (faydalı bakteriyaların məhv olması) birbaşa ağızda yaraların çıxmasına səbəb olur. Fərdi təyin olunan probiyotiklər və xüsusi pəhrizlə bu balans bərpa edilir.
Ortomolekulyar Terapiya: Sağlam hüceyrə bölünməsi və selikli qişanın bərpası üçün vacib olan koenzimlər, vitaminlər (B kompleksi) və mikroelementlər damar daxilinə təbii yolla yeridilir.
Ozonoterapiya: Həm lokal (ağız içi qarqara və ya qaz şəklində), həm də sistemik (qan vasitəsilə) tətbiq edilən ozon terapiyası toxumaların oksigenlənməsini kəskin artırır. Ozon çox güclü təbii antibakterial və antiviral agent olduğu üçün yaraları sürətlə qurudur və ümumi immuniteti gücləndirərək yenidən yaranmasının qarşısını alır.
Ağız yaraları bədəninizin "yoruldum, immunitetim düşdü" demə şəkli ola bilər. Ona görə də sadəcə yaranı deyil, ümumi sağlamlığınızı mütləq nəzərdən keçirin.
