Gündəlik həyatın sürətli tempi, qeyri-sağlam qidalanma və xroniki stress bədənimizin ən kiçik tikinti materialı olan hüceyrələrin yenilənmə prosesinə kəskin zərbə vurur. Orqanizmdə bu yenilənmə və bərpa işlərinin əsas hərəkətverici qüvvələrindən biri B9 vitamini, yəni xalq arasında daha çox bilindiyi adı ilə fol turşusudur. Çox vaxt sadəcə hamilə qadınlar üçün vacib olduğu düşünülsə də, fol turşusu əslində uşaqdan böyüyə hər kəsin qan istehsalı, beyin fəaliyyəti və ürək sağlamlığı üçün həyati əhəmiyyət daşıyır.
Bəs apteklərdə satılan sintetik fol turşusu ilə qidalardan aldığımız təbii folat eynidirmi? Orqanizmimiz bu vitamini niyə itirir və çatışmazlığını necə bərpa etməliyik? Gəlin sağlamlığımızın bu vacib təməl daşı ilə daha yaxından tanış olaq.
Fol turşusu (Vitamin B9) nədir?
Fol turşusu suda həll olan B qrupu vitaminlərindən (B9) biridir. Fol turşusunun bədəndəki əsas vəzifəsi DNT və RNT sintezində (yəni genetik materialın yaranmasında) iştirak etmək, hüceyrələrin sürətlə və sağlam bölünməsini təmin etməkdir. Fol turşusunun qidalarda olan təbii formasına folat, apteklərdə satılan və qida əlavələrinə qatılan süni formasına isə fol turşusu (folic acid) deyilir. Bədənimiz bu vitamini özü istehsal edə bilmədiyi üçün onu mütləq kənardan, qidalar və ya bioloji əlavələr vasitəsilə almalıdır.
Fol turşusunun orqanizmə faydaları nələrdir?
B9 vitamini bədəndə bir çox həyati funksiyanı idarə edir. Fol turşusu faydaları aşağıdakılardır:
Qan istehsalı və anemiyanın qarşısının alınması: Fol turşusu sümük iliyində sağlam qırmızı qan hüceyrələrinin (eritrositlərin) formalaşması üçün mütləqdir. Çatışmazlığı ağır qanazlığına səbəb olur.
Ürək və damar sisteminin qorunması: Qanda "homosistein" adlı zülalın səviyyəsi yüksəldikdə damar divarları zədələnir və infarkt riski artır. Fol turşusu homosisteini parçalayaraq damarları qoruyur.
Beyin və sinir sistemi fəaliyyəti: O, xoşbəxtlik hormonlarının (serotonin və dopamin) sintezində iştirak edir. Kifayət qədər fol turşusu almaq yaddaşı gücləndirir, depressiya və xroniki yorğunluqla mübarizədə kömək edir.
Qan istehsalını dəstəkləyir və anemiyanın qarşısını alır
Fol turşusu sümük iliyində sağlam və yetkin qırmızı qan hüceyrələrinin (eritrositlərin) formalaşması üçün mütləqdir. O, B12 vitamini ilə birlikdə işləyərək qan hüceyrələrinin düzgün bölünməsini təmin edir. Bədəndə fol turşusu çatışmadıqda hüceyrələr böyüyür, lakin bölünə bilmir və nəticədə "meqaloblastik anemiya" adlanan ağır qanazlığı növü yaranır. Kifayət qədər B9 vitamini qəbul etmək qanın hüceyrələrə oksigen daşıma qabiliyyətini maksimuma çatdırır.
Ürək-damar sistemini infarkt və insultdan qoruyur
Qanımızda "homosistein" adlı zülalın səviyyəsi yüksəldikdə damar divarları zədələnir, sərtləşir və qan pıxtalaşması (tromb) riski sürətlə artır. Fol turşusu bədəndəki bu zərərli homosisteini zərərsizləşdirərək parçalayan ən güclü bioloji vasitədir. Damar elastikliyini qoruyaraq infarkt, damar tıxanıqlığı və insult riskini əhəmiyyətli dərəcədə aşağı salır.
Sinir sistemini sakitləşdirir və beyin fəaliyyətini gücləndirir
Fol turşusu beyində xoşbəxtlik hormonlarının (serotonin və dopamin) sintezində iştirak edən əsas amillərdən biridir. Gündəlik rasionda kifayət qədər folatın olması yaddaşı gücləndirir, depressiya, təşviş və xroniki yorğunluqla mübarizədə sinir sisteminə daxili güc verir. Eyni zamanda yaşlılarda neyronların qocalmasını ləngidərək Alzheimer və demensiya (ağılkəmliyi) xəstəliklərinin gedişatını yavaşladır.
Hamiləlikdə körpənin sağlam inkişafını təmin edir
Fol turşusunun ən çox vurğulanan rolu hamiləlik dövrünə təsadüf edir. Hamiləliyin ilk 3-4 həftəsində körpənin beyni və onurğa beyni (sinir borusu) formalaşır. Əgər ananın bədənində kifayət qədər folat yoxdursa, körpədə Spina Bifida (onurğa sütununun açıq qalması), anensefaliya (beynin tam inkişaf etməməsi) kimi ağır anadangəlmə qüsurlar yaranır. Buna görə də hamiləlik planlaşdırılan andan etibarən bu vitaminin qəbulu şərtdir.
Hamiləlikdə fol turşusunun əhəmiyyəti
Fol turşusunun ən çox vurğulanan və ən vacib rolu hamiləlik dövrünə təsadüf edir. Hamiləliyin ilk 3-4 həftəsində körpənin beyni və onurğa beyni (sinir borusu) formalaşır. Əgər ananın bədənində kifayət qədər folat yoxdursa, körpədə Spina Bifida (onurğa sütununun açıq qalması), anensefaliya (beynin tam inkişaf etməməsi) kimi ağır anadangəlmə qüsurlar yaranır. Buna görə də həkimlər hamiləlik planlaşdıran qadınlara ən azı 1-3 ay əvvəldən fol turşusu qəbuluna başlamağı şiddətlə tövsiyə edirlər.
Fol turşusu çatışmazlığının əlamətləri
Bədəndə B9 vitamini azaldıqda hüceyrələr kifayət qədər oksigenlə təmin olunmur və aşağıdakı siqnallar ortaya çıxır:
Xroniki yorğunluq, halsızlıq və yuxululuq.
Dərinin, xüsusilə də üzün solğun, sarımtıl rəng alması.
Nəfəs darlığı və ürək çırpıntıları (az hərəkət etdikdə belə).
Ağızda, dildə və dodaq kənarlarında sağalmayan yaralar (stomatit).
Diqqət dağınıqlığı, yaddaş zəifliyi və tez-tez əsəbiləşmə.
Həzm problemləri, diareya və iştahasızlıq.
Fol turşusu hansı qidalarda var?
Sağlam bir bağırsaq sistemi qidalarla alınan folatı rahatlıqla mənimsəyir. Təbii B9 vitamini (folat) aşağıdakı qidalarda bol miqdardadır:
Tünd yaşıl yarpaqlı tərəvəzlər: İspanaq, rukkola, kələm, kahı və brokoli.
Paxlalılar: Mərcimək, noxud, lobya və soya fasulyəsi.
Heyvani qidalar: Dana və toyuq qaraciyəri ən zəngin folat mənbəyidir.
Meyvə və çərəzlər: Sitrus meyvələri (portağal, limon), avokado, qoz və fındıq.
Gündəlik fol turşusu dozası və istifadə qaydası
Fol turşusu istifadə qaydası aşağıdakı kimidir:Sağlam yetkinlər üçün gündəlik tövsiyə olunan fol turşusu dozası təxminən 400 mkq (mikroqram) təşkil edir.
Hamilələr və hamiləlik planlaşdıranlar üçün bu ehtiyac 400-800 mkq arasında dəyişir (xüsusi risk hallarına görə həkim bu dozanı artıra bilər).
İstifadə qaydası: Fol turşusu suda həll olan vitamin olduğu üçün acqarına və ya yeməklə birlikdə qəbul edilə bilər. Qəhvə və tünd çay vitaminin sorulmasını azaltdığı üçün onları dərman qəbulu ilə eyni vaxtda içmək olmaz. B9 vitamininin B12 vitamini ilə kompleks şəkildə alınması onun hüceyrələrə keçidini çox asanlaşdırır.
Kimlər üçün fol turşusu əlavəsi qəbul etmək olmaz?
Bəzi xüsusi hallarda sintetik fol turşusunun ehtiyatsız istifadəsi zərərli ola bilər:
B12 vitamini əskikliyi olanlar: Bədəndə B12 əskikliyi təsdiqlənmədən, kənardan yüksək doza fol turşusu qəbul etmək qan analizlərindəki problemi gizlədir (maskalayır). Bu zaman qanazlığı düzəlsə də, B12 çatışmazlığının yaratdığı geri dönməz nevroloji zədələr səssizcə irəliləyir.
Onkoloji xəstələr: Fol turşusu hüceyrə bölünməsini sürətləndirdiyi üçün, bəzi mövcud xərçəng növləri olan şəxslərin özbaşına yüksək dozada B9 vitamini qəbul etməsi şiş hüceyrələrinin böyüməsini stimullaşdıra bilər.
Epilepsiya dərmanı içənlər: Sintetik fol turşusu bəzi qıcolma əleyhinə preparatların təsirini zəiflədə bilir.
Folat, yoxsa fol turşusu?
Klassik tibdə çox vaxt vitamin əskikliyi görünən kimi xəstəyə sintetik fol turşusu həbləri yazılır. Lakin Bioloji Təbabət Klinikasında biz xəstəliyə çox daha dərin hüceyrəvi səviyyədə yanaşırıq. Bir çox insanın qaraciyərində sintetik fol turşusunu orqanizmin istifadə edə biləcəyi aktiv formaya (Metilfolat) çevirən genetik enzim (MTHFR) zəif işləyir. Bu halda xəstə illərlə aptekdən fol turşusu alıb içsə də, vitamin hüceyrəyə daxil olmur, sadəcə qanda toplanaraq qaraciyəri yorur. İnteqrativ Təbabət yanaşmasında biz xəstəyə orqanizmin birbaşa tanıyacağı, qaraciyərdə çevrilməyə ehtiyacı olmayan aktiv folat (Metilfolat) formaları təyin edirik. Eyni zamanda, vitaminin bağırsaqlardan əmilməsi (sorulması) pozulubsa, əvvəlcə mikrobiom müalicəsi və bioloji drenajla bağırsaq florası bərpa edilir ki, bədən verilən vitamini mənimsəyə bilsin.
