İnsult (beyin qan dövranının kəskin pozulması və ya iflic), dünyada ən çox rast gəlinən və vaxtında müdaxilə edilmədikdə ciddi əlilliyə və ya həyati təhlükəyə səbəb ola bilən nevroloji xəstəliklərdən biridir. "Beyin infarktı" olaraq da adlandırılan iflic və ya insult, beyin hüceyrələrinin oksigensiz və qidasız qalması nəticəsində yaranır. Bəs insult niyə baş verir, onu necə tanımaq olar və müasir tibbdə hansı müalicə üsullarından istifadə edilir?
İnsult nədir?
İnsanların tez-tez verdiyi insult nədir sualının qısa tibbi cavabı beynin hər hansı bir hissəsinə gedən qan axınının qəfildən kəsilməsi və ya azalması, yaxud beyin daxilindəki qan damarının partlaması nəticəsində baş verən kəskin tibbi vəziyyətdir. Tibbi praktikada geniş şəkildə beyin insultu olaraq da adlandırılan bu proses zamanı qan axını dayandıqda, beyin hüceyrələri ehtiyac duyduqları oksigeni və qida maddələrini ala bilmir. Nəticədə cəmi bir neçə dəqiqə ərzində beyin hüceyrələri ölməyə başlayır. Buna görə də hər saniyə həyati əhəmiyyət daşıyır və ilk müdaxilənin sürətli olması xəstənin həyatını xilas edir.
İnsultun səbəbləri nələrdir?
İnsultun inkişaf etməsinə səbəb olan bir sıra sağlamlıq problemləri və həyat tərzi faktorları mövcuddur. Onların vaxtında müəyyən edilib nəzarətə alınması həyati əhəmiyyət kəsb edir:
Yüksək qan təzyiqi (Hipertoniya): Xəstəliyin ən birincili və ən böyük səbəbidir. Davamlı yüksək təzyiq qan damarlarının divarlarını zəiflədir və partlamağa, yaxud tıxanmağa meylli edir.
Damar sərtliyi (Ateroskleroz): Damar divarlarında xolesterin lövhəciklərinin yığılaraq damarı daraltması və tıxanıqlığa zəmin yaratması.
Ürək xəstəlikləri: Xüsusilə ürək ritm pozğunluğu (qulaqcıqların fibrilyasiyası) ürək daxilində qan laxtalarının yaranmasına və həmin laxtanın qan axını ilə beyinə sıçramasına səbəb olur.
Şəkərli diabet: Yüksək qan şəkəri zamanla qan damarlarının zədələnməsinə gətirib çıxararaq insult riskini dəfələrlə artırır.
Zərərli vərdişlər: Siqaret çəkmək, həddindən artıq spirtli içki qəbulu və hərəkətsiz (oturaq) həyat tərzi beyin qan dövranını birbaşa pozur.
İnsult əlamətləri nələrdir?
Xəstəliyin əlamətləri adətən qəfildən, heç bir xəbərdarlıq olmadan ortaya çıxır. Cəmiyyətdə insultun elametleri barədə əvvəlcədən məlumatlı olmaq və şübhə yarandığı an dərhal təcili yardıma müraciət etmək xəstənin həyatını xilas edə bilər. Qəfildən ortaya çıxan beyin insultunun elametleri əsasən bunlardır:
Üzün bir tərəfində qəfil əyilmə, asimmetriya və ya keyimə (xəstə gülümsəyərkən üzün bir tərəfi aşağı sallanır).
Qolda və ya ayaqda (adətən bədənin bir tərəfində) qəfil yaranan gücsüzlük, hərəkətsizlik və ya keyimə. (Oxuyun: ayaqlarda keyimə)
Danışmada çətinlik, sözləri düzgün tələffüz edə bilməmək, pəltəklik və ya qarşıdakı insanın sözlərini ümumiyyətlə anlamamaq.
Qəfil yaranan şiddətli və səbəbsiz baş ağrısı, sanki beyində bir "partlayış" hissi.
Tarazlığın itirilməsi, kəskin başgicəllənmə və yeriyərkən səndələmə.
İnsult növləri nələrdir?
Beyində yaranma mexanizminə görə xəstəlik əsasən üç böyük qrupa bölünür. Bunlardan birincisi işemik tıxanıqlıqlar, ikincisi qanama ilə müşayiət olunan hemorragik zədələnmələr, üçüncüsü isə müvəqqəti xarakter daşıyan işemik həmlələrdir. Hər bir növün yaranma səbəbi və müalicə taktikası tamamilə fərqli olduğu üçün xəstəxanada təcili diaqnostika mütləq şərtdir.
Nə vaxt insult ciddi bir risk faktoru ola bilər?
Əgər şəxsdə eyni vaxtda bir neçə xroniki xəstəlik (məsələn, həm yüksək təzyiq, həm də diabet) varsa, risk qat-qat artır. 55 yaşdan yuxarı olmaq, ailədə bu xəstəliyin genetik keçmişinin olması, aşırı piylənmə, xolesterin yüksəkliyi və hərəkətsiz həyat tərzi xəstəliyin qəfildən ortaya çıxması üçün ən ciddi risk faktorlarıdır. Daha əvvəl yüngül bir həmlə (mikroinsult) keçirmiş şəxslərin böyük bir həmlə ilə qarşılaşma riski digər insanlara nisbətən dəfələrlə yüksək olur.
İşemik insult nədir? Niyə baş verir?
Ölüm və əlillik riski olduqca yüksək olan işemik insult, beyinə qan aparan damarların qan laxtası (tromb) və ya xolesterin lövhəcikləri tərəfindən tamamilə tıxanması və qan axınının dayanmasıdır. Tibbi statistikaya görə bütün insultların təxminən 80-85%-i məhz bu növdür. Bu növ əsasən iki fərqli yolla baş verir: ya beyin damarının öz daxilində qan laxtası yaranır (trombotik), ya da bədənin başqa bir yerində (əksər hallarda ürəkdə) yaranan laxta qan axını ilə beyinə gələrək oradakı dar bir damarı tıxayır (embolik).
Yüngül insult nədir?
Xalq arasında "mikroinsult" adlandırılan vəziyyət tibbdə Tranzitor İşemik Həmlə (TİH) adlanır. Bu zaman beyinə qan axını yalnız qısa bir müddətə, bəzən cəmi bir neçə dəqiqəliyə kəsilir. Yaranan simptomlar əsl həmləyə bənzəsə də, 24 saat ərzində heç bir qalıcı və görünən zədə buraxmadan öz-özünə keçib gedir. Lakin bu o demək deyil ki, vəziyyət təhlükəsizdir; əksinə, bu, orqanizmin ən ciddi xəbərdarlıq siqnalıdır və xəstənin yaxın vaxtlarda real bir insultla üzləşə biləcəyini göstərir.
İnsultun diaqnozu və müəyyən olunması
Xəstə xəstəxanaya gətirildiyi andan etibarən nevroloji müayinə ilə yanaşı təcili görüntüləmə testləri aparılır. Vəziyyətin işemik yoxsa hemorragik olduğunu ayırd etmək üçün dərhal Kompüter Tomoqrafiyası (KT) və ya Maqnit Rezonans Tomoqrafiyası (MRT) tətbiq edilir. Çünki qanamalı və tıxanıqlı növün müalicəsi bir-birinə tamamilə ziddir. Həmçinin, gələcək riskləri və damarların mövcud vəziyyətini öyrənmək üçün boyun damarlarının doppler ultrasəs müayinəsi, habelə ürək kardioqramması həyata keçirilir.
İnsult müalicəsi üçün istifadə olunan üsullar
Müalicənin gedişatı xəstəliyin növünə və xəstənin klinikaya çatdırılma müddətinə görə dəyişir. Xüsusilə isemik insult mualicesi zamanı zamanla yarışmaq çox vacibdir: əgər xəstə ilk 3-4.5 saat ərzində (qızıl pəncərə dövrü adlanır) xəstəxanaya çatdırılarsa, qan laxtasını əridən və beyinə qan axınını təcili bərpa edən güclü insult dermanlari (trombolitiklər) təyin edilir. Bu ilkin isemik insult mualicesi nə qədər uğurla həyata keçirilərsə, xəstənin gələcəkdə hər hansı bir ağır əlillik yaşamadan normal həyatına dönmə şansı bir o qədər yüksək olur. Hemorragik hallarda isə qanamanı dayandırmaq və artan beyin daxili təzyiqi azaltmaq üçün fərqli təsir mexanizminə malik insult dermanlari və bəzən beyin cərrahiyyəsi kimi müdaxilələr tətbiq olunur.
Təkrarlayan insult necə müalicə olunur?
İnsultu bir dəfə keçirmiş şəxslərdə ikinci bir həmlənin baş vermə ehtimalı, digər sağlam insanlarla müqayisədə olduqca yüksəkdir. Buna görə də "ikincili profilaktika" adlanan, ömür boyu davam edən, kəsintisiz bir müalicə planı qurulur. Xəstəyə xüsusi qan durulaşdırıcı dərmanlar, xolesterin və təzyiq salıcı preparatlar daimi olaraq təyin edilir. Bundan əlavə, düzgün pəhriz saxlanılmalı, duz qəbulu ciddi şəkildə azaldılmalı, hərəkətli həyat tərzinə keçilməli və siqaret, alkoqol kimi zərərli vərdişlərdən tamamilə imtina edilməsi şərtdir.
İnteqrativ Müalicə ilə insultdan azad olmaq mümkündür!
Kəskin dövr keçdikdən və xəstənin həyati təhlükəsi sovuşduqdan sonra itirilmiş funksiyaları (hərəkət, danışıq, idrak, udqunma) geri qaytarmaq üçün sadəcə kimyəvi dərmanlar içmək yetərli olmur. Xəstəliyin ağırlıq dərəcəsindən, xəstənin yaşından və beynin zədələnmə miqyasından asılı olaraq insult sagalma muddeti hər xəstədə fərqli (aylar və ya illər) ola bilər. Lakin bu insult sagalma muddeti çərçivəsini xeyli qısaltmaq və bədəni daha tez bərpa etmək üçün bu gün müasir nevrologiyada İnteqrativ Müalicə yanaşması mühüm əhəmiyyət kəsb edir.
Klassik tibblə yanaşı, davamlı fizioterapiya və neyroreabilitasiya prosesinə ozonoterapiya və akupunktura (iynəbatırma) daxil edilir. İnteqrativ təbabətdə tətbiq olunan xüsusi biotənzimləyici preparatlar beynin özünü bərpa qabiliyyətini (neyroplastikliyi) dəstəkləyir, zədələnmiş toxumaların oksigenlə təminatını kəskin artırır və ətraf əzələlərdə yaranan sərt spazmları açır. Bütün bu elmi əsaslı üsulların bütöv (holistik) şəkildə, yəni bir yerdə tətbiqi, xəstənin daha qısa müddətdə həm fiziki cəhətdən ayağa qalxmasına, həm də psixoloji olaraq sosial həyata yenidən adaptasiya olmasına olduqca mühüm təsir göstərir.
