Günümüzün sürətli və stresli həyat tərzində ən çox rast gəlinən, qəfildən ortaya çıxaraq insanı dəhşətli bir qorxu içinə salan və "ölürəm", "ürəyim dayanır" və ya "ağlımı itirirəm" hissi yaradan şiddətli krizlər cəmiyyətdə bir çox insanın həyatını kabusa çevirir. Təcili tibbi yardıma "ürək tutması" və ya "infarkt" şikayəti ilə edilən müraciətlərin böyük bir qismi müayinədən sonra məhz panik atak olaraq diaqnoz edilir. Bəs bədənimizin heç bir real təhlükə olmadan bu qədər şiddətli bir həyəcan siqnalı verməsinin səbəbi nədir? Panik atak nədir, bu vəziyyətdən qurtulmaq mümkündürmü və kriz anında nələr edilməlidir?
Panik atak nədir?
Panik atak, heç bir real təhlükə, ortada görünən heç bir səbəb olmadan anidən başlayan, adətən 10-30 dəqiqə ərzində pik həddə çatan və ağır fiziki simptomlarla müşayiət olunan şiddətli qorxu və təşviş (həyəcan) nöbətidir. Bu vəziyyət əslində insanın təkamül prosesində həyatda qalması üçün formalaşmış və bizi təhlükələrdən qoruyan "qaç və ya savaş" (fight or flight) mexanizminin yanlış zamanda işə düşməsidir.
Normalda qarşımıza vəhşi bir heyvan çıxdıqda beynimizin qorxu mərkəzi olan amiqdala bədənə "təhlükə var" siqnalı göndərir və qana böyük miqdarda adrenalin ifraz olunur. Adrenalin sayəsində ürək daha sürətli döyünür, əzələlərə qan gedir və nəfəs sürətlənir ki, qaça bilək. Panik atak zamanı isə ortada heç bir "vəhşi heyvan" və ya təhlükə yoxdur, lakin beyin yanlış siqnal göndərərək bədəni saniyələr içində adrenalinlə doldurur. İnsan bədənində baş verən bu fiziki fırtınanı anlamadığı üçün infarkt keçirdiyini və ya öləcəyini düşünür.
Panik atak və panik pozğunluq eynidirmi?
Hər kəs həyatında bir və ya iki dəfə kəskin stress nəticəsində panik atak keçirə bilər. Lakin bir insanın panik atak keçirməsi onun panik pozğunluq (xəstəlik) olduğu mənasına gəlmir. Panik pozğunluq, panik atak krizlərinin davamlı olaraq, gözlənilmədən təkrarlanması və insanın "yenidən kriz gələcək" qorxusu ilə (gözləmə təşvişi) həyat tərzini dəyişdirməsi, evdən tək çıxa bilməməsi, izdihamlı yerlərdən qaçması vəziyyətidir.
Panik atak səbəbləri nələrdir?
Bu şiddətli nöbətlərin yaranmasının arxasında tək bir səbəb deyil, xroniki stress, psixoloji travmalar və bədəndəki bioloji disbalans dayanır. Panik atak səbəbləri əsasən üç qrupa bölünür:
Bioloji və Fizioloji səbəblər: Mərkəzi sinir sisteminin həssaslığını artıran faktorlar burada baş roldadır. Qalxanabənzər vəzinin normadan artıq işləməsi (hipertireoz), qan şəkərinin anidən düşməsi (hipoqlikemiya), astma kimi tənəffüs problemləri atakları tətikləyə bilər. Həmçinin, orqanizmdə maqnezium, D vitamini və B vitamini qrupunun kəskin çatışmazlığı sinir hüceyrələrini müdafiəsiz qoyaraq krizlərə zəmin yaradır.
Psixoloji və Travmatik səbəblər: Yaxın birinin qəfil itkisi, ağır qəzalar, boşanma, işini itirmə kimi kəskin həyat dəyişiklikləri və uzunmüddətli, həll olunmamış xroniki stress.
Həyat tərzi və Qidalanma: Kofeinli içkilərin (çox sayda qəhvə, enerji içkiləri) və alkoqolun sui-istifadəsi, xroniki yuxusuzluq birbaşa olaraq adrenalini artırır və qorxu mərkəzini (amiqdalı) qıcıqlandırır.
Panik atak əlamətləri nələrdir?
Bədənin verdiyi yalançı həyəcan siqnalı özünü olduqca real, qorxuducu və şiddətli fiziki əlamətlərlə büruzə verir. Panik atak əlamətləri hər insanda fərqli kombinasiyalarda özünü göstərsə də, ən çox rast gəlinən spesifik şikayətlər bunlardır:
Ürək-damar sistemi: Döş qəfəsində kəskin sıxılma, ağrı və ürəyin yerindən çıxacaqmış kimi çox sürətli, güclü döyünməsi (taxikardiya). (Xəstələr məhz bu səbəbdən kardioloqa müraciət edirlər).
Tənəffüs sistemi: Nəfəs darlığı, hava çatışmazlığı hissi, boğulma, dərindən nəfəs ala bilməmək və boğazda nəsə düyünlənmiş (qəhər) hissi.
Əzələ və Sinir sistemi: Bədəndə, xüsusilə əllərdə, ayaqlarda və üz nahiyəsində uyuşma, keyimə, qarışqa gəzməsi hissi. Şiddətli titrəmə, soyuq tər basması və qəfil üşütmə (və ya əksinə qəfil istilik gəlməsi).
Mədə-bağırsaq sistemi: Qəfil yaranan ürəkbulanma, qarında kəskin ağrı və spazmlar.
Psixoloji əlamətlər (Ən şiddətliləri): Yaxınlaşmaqda olan ölüm qorxusu, idarəetməni (nəzarəti) itirib dəli olmaq qorxusu. Ətrafın, əşyaların qeyri-real, sanki yuxudaymış kimi qəribə görünməsi (derealizasiya) və insanın öz bədəninə kənardan baxırmış kimi hiss etməsi (depersonalizasiya).
Panik atak zamanı nə etməli?
Kriz anında edilə biləcək ən böyük səhv, bədəndə baş verən fiziki əlamətlərlə savaşmaq, onlardan qaçmağa çalışmaq və panikaya təslim olmaqdır. Panik atak zamanı nə etməli sualının cavabı, bu qorxu dalğasını idarə etmək üçün elmi sübutu olan bəzi xüsusi texnikalardan keçir:
Qəbul edin və qaçmayın: Beyninizə davamlı olaraq bu mesajı təlqin edin: "Bu sadəcə bir panik atakdır. Bədənimin verdiyi yalançı siqnaldır. İnfarkt keçirmirəm, ölməyəcəyəm. Bu sadəcə qorxudur və 10-15 dəqiqə ərzində pik həddə çatıb öz-özünə sönəcək."
Diafraqma (Qarın) nəfəsi: Panik zamanı insanlar kəsik-kəsik və sürətli nəfəs alırlar. Bu, qandakı karbon qazını kəskin azaldır və boğulma hissini, keyiməni daha da artırır. Həmin an dərhal nəfəsinizi yavaşladın: 4 saniyə ərzində burnunuzdan dərin nəfəs alın (qarnınız şişməlidir), 4 saniyə içinizdə saxlayın və 6 saniyə ərzində ağzınızdan sanki şam üfürürmüş kimi yavaş-yavaş xaric edin. Bunu 5-10 dəfə təkrarlayın.
5-4-3-2-1 Metodu (Diqqəti yayındırma): Beyninizi və diqqətinizi daxili fiziki əlamətlərdən uzaqlaşdırıb xarici reallığa (indiki ana) bağlamaq üçün ətrafınıza baxın və səsli şəkildə adlandırın: Gördüyünüz 5 əşya, toxuna bildiyiniz 4 fərqli tekstura (məsələn, masanın səthi, köynəyiniz), eşitdiyiniz 3 səs, aldığınız 2 qoxu və ağzınızdakı 1 dad.
Soyuq su və ya Buz effekti: Üzünüzə qəfildən buz kimi soyuq su vurmaq, boynunuza soyuq kompres qoymaq və ya əlinizdə buz parçası sıxmaq beynin parasimpatik (sakitləşdirici) sinir sistemini ("Dalış refleksi"ni) dərhal aktivləşdirərək ürək döyüntüsünü və adrenalini kəskin şəkildə aşağı salır.
Panik atak müalicəsi necə olur?
Əgər panik krizləri həyatınızı zəhərləyirsə, bu problemin həm klassik, həm də inteqrativ yollarla çox uğurlu müalicəsi mövcuddur. Panik atak ömürlük bir hökm deyil.
1. Klassik tibb və psixoterapiya
Klassik tibbdə xəstələrə böhran vəziyyətini sakitləşdirmək üçün antidepresanlar və trankvilizatorlar (sakitləşdirici dərmanlar) təyin olunur. Lakin bu dərmanlar uzun vədədə asılılıq yarada bilir və problemi kökündən həll etmir. Bununla yanaşı, ən effektiv psixoloji müalicə üsulu olan Koqnitiv-Davranış Terapiyası (KDT) tətbiq edilir. Psixoterapevt xəstəyə yanlış düşüncə qəliblərini dəyişdirməyi, qorxuları ilə üzləşməyi və fiziki simptomları fəlakətləşdirməməyi (məsələn, "ürəyim tez döyünürsə infarkt deyiləm") öyrədir.
2. İnteqrativ təbabətlə panik atak müalicəsi
Müasir İnteqrativ Təbabət (Bioloji Təbabət) orqanizmi bir bütöv kimi dəyərləndirir. Məqsəd sadəcə kimyəvi dərmanlarla beyni uyuşdurmaq deyil, sinir sistemini tükədən və qorxu mərkəzini həssaslaşdıran fiziki/bioloji səbəbləri aradan qaldırmaqdır:
Bağırsaq-Beyin Oxu və Mikrobiomun Bərpası: Bizi sakit və xoşbəxt hiss etdirən hormonların (xüsusilə serotoninin 90%-i) mənbəyi bağırsaqlardır. Pozulmuş bağırsaq florası (disbakterioz) birbaşa təşviş və panik ataklara səbəb olur. Fərdi probiyotik proqramları ilə bu flora bərpa edilərək psixoloji dözümlülük təbii yolla artırılır.
Ortomolekulyar Terapiya: Xroniki gərginlik və stress bədəndəki mühüm mineralları sürətlə tükədir. Sinir hüceyrələrinin həssaslığını azaltmaq və əzələ spazmlarını kəsmək üçün xəstəyə yüksək dozalı hüceyrəiçi Maqnezium, Sink və B kompleksi vitaminləri təbii (venadaxili) yollarla bərpa edilir.
Ozonoterapiya: Beynin, sinir toxumalarının və bütün hüceyrələrin oksigenlə təminatının kəskin artırılması xroniki yorğunluğu yox edir, qan dövranını tənzimləyir və mərkəzi sinir sistemini çox güclü şəkildə, orqanik yolla sakitləşdirir.
Akupunktura və Neyroterapiya: Bədənin enerji kanallarını və sinir düyünlərini tənzimləyərək döş qəfəsindəki sıxılmaları, əzələ spazmlarını, daxili gərginliyi və təşviş hissini dərmansız olaraq qalıcı şəkildə aradan qaldırır.
Panik atakdan qurtulmaq mümkündür; sadəcə həyat tərzinizdə müəyyən dəyişikliklər (şəkər və kofeini azaltmaq, müntəzəm idman etmək) və orqanizmə həm bioloji, həm də psixoloji baxımdan düzgün inteqrativ dəstək tələb olunur.
