Panik Atak – Müalicəsi, Riskləri, Panik Atak Zamanı Edilməli Olanlar!
Panik Atak Risk Faktorları Nələrdir?
Panik pozuntunun simptomları ən çox yeniyetməlikdən sonrakı dövrdə və ya erkən yetkinlik yaşlarında başlayır və qadınlarda kişilərə nisbətən daha tez-tez müşahidə olunur. Aşağıdakı amillər isə panik atakların (və panik pozuntunun) yaranma riskini artırır:
İrsiyyət: Ailədə panik ataklar və ya panik pozuntu olması (genetik meyillilik) riski yüksəldir.
Böyük həyati streslər: Yaxın bir insanın ölümü və ya ağır xəstəliyi kimi ciddi həyat hadisələri panik atak üçün tetikleyici ola bilər.
Travmatik hadisələr: Fiziki zorakılıq, cinsi təcavüz və ya ciddi avtomobil qəzası kimi travmalar yaşamış insanlarda panik ataklar inkişaf edə bilər.
Həyat dəyişiklikləri: Boşanma, işdən ayrılma və ya ailəyə yeni körpənin qatılması kimi böyük həyat dəyişikləri bədəndə və psixikada stres yaradaraq panik atak riskini artıra bilər.
Zərərli vərdişlər: Siqaret çəkmək və həddən artıq kofeinli içkilər (qəhvə, enerji içkiləri) qəbul etmək təşviş sistemini həssaslaşdıraraq panik atak riskini yüksəldə bilər.
Uşaqlıq travmaları: Uşaqlıq dövründə fiziki və ya cinsi istismara məruz qalmaq sonradan təşviş pozuntularının, o cümlədən panik atakların inkişafına səbəb ola bilər.
Başqa psixoloji pozuntular: Anksiyete (təşviş) pozuntuları və depressiya kimi ruhi xəstəlikləri olan insanlarda panik atakların yaranma ehtimalı daha yüksəkdir.
Yuxarıdakı risk faktorlarına malik olmaq mütləq panik pozuntu yaranacağı anlamına gəlmir, lakin bu amillər varsa, insanın panik atakla qarşılaşma ehtimalı ortalamadan daha çoxdur.
Panik Atak Şəxsin Həyatında Hansı Dəyişikliklərə Səbəb Ola Bilər?
Müalicə olunmadan qalarsa, panik ataklar zamanla insanın həyatının demək olar ki, hər sahəsinə təsir edə bilər. Aşağıdakı problemlər panik atakların yol aça biləcəyi fəsadlar hesab olunur:
Spesifik fobiyalar: Panik atak keçirmiş insan tədricən müəyyən vəziyyətlərdən həddindən artıq qorxmağa başlayır. Məsələn, tutma sürərkən baş veribsə, avtomobil sürmək fobiyası, evdən çölə çıxmaq fobiyası (açıq məkan qorxusu – agorafobiya) inkişaf edə bilər.
Daimi tibbi müayinələrə ehtiyac duyma: Tez-tez panik atak yaşayan şəxs özündə ciddi xəstəlik olduğundan şübhələnə bilər. Təkrar-təkrar həkimə müraciət edərək ürək, tənəffüs və s. problemlər axtarışına çıxar, çoxsaylı tibbi müayinələrdən keçə bilər.
Sosial həyatdan uzaqlaşma: Yeni tutmalar qorxusu insanı dostları və ailəsi ilə görüşlərdən, ictimai tədbirlərdən qaçınmağa sövq edir. Şəxs getdikcə özünə qapanaraq tək qalmağa üstünlük verə bilər.
İş və təhsil problemləri: Panik ataklar idarə olunmazsa, insan işinə və ya dərslərinə tam fokuslana bilmir. Nəticədə iş yerində performans düşür, dərs müvəffəqiyyəti azalır, karyera və təhsil perspektivləri zərər görür.
Depressiya və digər ruhi pozuntular: Uzun müddət davam edən panik ataklar insanı ümidsiz və çarəsiz hiss etdirə bilər. Vaxtla bu, depressiyanın inkişafına gətirib çıxara bilər. Həmçinin panik pozuntu çox zaman başqa təşviş pozuntuları (məsələn, yayğın anksiyete, sosial fobiya) ilə yanaşı müşahidə olunur.
İntihar riski: Ağır hallarda panik pozuntusu olan şəxslərdə yaşamaq ümidsizliyi yarana bilər. Araşdırmalar göstərir ki, panik pozuntusu olan insanlarda intihar düşüncələri və cəhdləri riski yüksəlir.
Maddə asılılığı: Bəzi insanlar panik ataklardan doğan gərginliyi “yatırmaq” üçün alkoqol, sakitləşdirici dərmanlar və ya digər narkotik maddələrə üz tuturlar. Bu isə əlavə olaraq spirt və ya maddə sui-istifadəsi (asılılığı) problemine yol aça bilər.
Maliyyə çətinlikləri: Panik atakların fəsadları dolayısıyla maddi duruma da təsir göstərə bilər. Məsələn, şəxs işinə davam edə bilmədiyi üçün gəlirini itirə, yaxud müalicə və təkrarlanan təcili yardım xərclərinə görə maliyyə itkisinə uğraya bilər.
Göründüyü kimi, panik ataklar vaxtında nəzarət altına alınmazsa, insanın sosial, peşə və şəxsi həyatında ciddi dəyişikliklərə səbəb ola bilər. Buna görə də panik atakları ciddiyə almaq və erkən müdaxilə etmək vacibdir.
Panik Atak Nə Qədər Davam Edir?
Tipik bir panik atak epizodu adətən 5–20 dəqiqə davam edir. Simptomlar başladıktan sonra təxminən 10 dəqiqə ərzində zirvə nöqtəsinə çatır və sonra tədricən zəifləyir. Bəzi insanlarda panik atakların 30 dəqiqə və ya daha çox sürdüyü bildirilib, hətta nadir hallarda 1 saata qədər davam edən tutmalar qeyd olunub. Lakin bu çox az hallarda baş verir – əksərən bədən bu qədər uzun müddət həddindən artıq “təhlükə rejimində” qala bilmir.
Bir panik atak epizodu keçdikdən sonra insan adətən özünü çox yorğun və halsız hiss edir, lakin bədən fizioloji olaraq normal halına qayıdır. Yəni, heç bir müdaxilə olmasa belə, panik atak bir müddət sonra dayanır. Bu prosesi tezləşdirmək üçün həmin anda tətbiq olunan nəfəs məşqləri və digər sakitləşdirici texnikalar (aşağıda izah olunur) simptomların daha tez azalmasına kömək edə bilər.
Panik Atak Anında Nə Etmək Lazımdır?
Panik atak keçirən zaman o anı daha yüngül keçirmək və simptomları azaltmaq üçün bir sıra texnikalar mövcuddur. Atak anında aşağıdakı addımlar atıla bilər:
Dərin və yavaş nəfəs almağa çalışın. Panik atak zamanı çox zaman hiperventilasiya (sürətli və səthi nəfəsalma) baş verir ki, bu da qorxunu daha da artırır. Buna görə, özünüzü məcbur edin ki, nəfəsinizi yavaşladasınız. Burnunuzdan mümkün olduğunca yavaş, dərin və sakit nəfəs alın, sonra ağızdan yavaşca buraxın. İstəyirsinizsə, gözlərinizi yumub bütün diqqətinizi nəfəsinizə yönəldin. Məsələn, 4 saniyə ərzində nəfəs alın, 1 saniyə saxlayın və 6 saniyəyə qədər nəfəsinizi verin – bunu təkrar-təkrar edin.
Yaşadıqlarınızın panik atak olduğunu özünüzə xəbər verin. Öz-özünüzə xatırladın ki, “bu yalnız panik atakdır və mən təhlükədə deyiləm”. Panik atak keçirtdiyinizi anlamaq və bunun müvəqqəti olduğunu bilmək, yaşadığınız qorxunu bir qədər idarə etməyə yardım edə bilər. Bu şəkildə özünüzü sakitləşdirin: tutmanın keçici olduğunu və bir az sonra bitəcəyini özünüzə təkrar-təkrar söyləyin. “İnfarkt keçirmirəm, dəli olmuram; bu panik atakdır və keçib gedəcək” kimi pozitiv düşüncələri zehninizdə formalaşdırın.
Bədəninizdəki gərginliyi azaldın. Panik atak zamanı bədəniniz qeyri-ixtiyari olaraq gərilir – əzələləriniz sərtləşə bilər. Bunu azaltmaq üçün məqsədyönlü şəkildə əzələlərinizi boşaltmağa çalışın. Məsələn, oturmusunuzsa, əllərinizi stulun qollarına qoyub çiyinlərinizi yuxarı qaldıraraq bir neçə saniyə gərin, sonra tam boşaldın. Ardınca qollarınızın, sonra ayaqlarınızın əzələlərini gərib boşaldın. Bədəni hissə-hissə rahatlatmaq (proqressiv əzələ relaksasiyası) panik atak zamanı yaranan titrəmə və gərginlik hissini azaltmağa kömək edir.
Zehninizi bu andaca möhkəmləndirin (grounding). Panik atak zamanı insan bəzən reallıq hissini itirə, sanki ətrafdan qopa bilər. Buna qarşı “grounding” deyilən texnikalardan istifadə edin – yəni diqqətinizi indiki anda gördüklərinizə, eşitdiyinizə, toxunduğunuz şeylərə cəmləyin. Məsələn, ətrafa baxıb gözünüzə dəyən əşyaları səssizcə sadalayın (“divar ağ rəngdədir, pəncərədən işıq düşür, yanımda bir stul var...” və s.). Yaxud yanınızdakı bir əşyanı (məsələn, stolun kənarını) əlinizlə tutub materialını hiss edin, otaqda pəncərədən gələn səslərə qulaq asın. Bu kimi məişət detallarına fokuslanmaq sizi “burada və indi”yə qaytaracaq. Nəfəs alıb-verməyə də paralel olaraq davam edin. İnanın ki, bir neçə dəqiqə sonra tutma səngiyəcək – təhlükəsiz ortamdasınız və bu hisslər keçib gedəcək.
Bu addımlar panik atakın şiddətini azalda və daha tez keçməsinə kömək edə bilər. Əgər panik atakları tez-tez yaşayır və bunları təkbaşına idarə etməkdə çətinlik çəkirsinizsə, peşəkar yardıma müraciət etmək vacibdir.
Panik Atak Necə Keçir?
Panik atakın yaratdığı əlamətlər müəyyən müddət sonra öz-özünə keçməyə başlayır. Panik atak zamanı ifraz olunan adrenalin hormonu qısa təsirlidir – bir neçə dəqiqə ərzində qanda yüksək səviyyədə dolaşdıqdan sonra tədricən azalır. Beləliklə, ürək döyüntüləri yavaş-yavaş normala dönür, nəfəs ritmi bərpa olur, titrəmə və başgicəllənmə kimi simptomlar da yox olmağa başlayır. Orqanizm həddən artıq həyəcan vəziyyətini uzun müddət davam etdirə bilmədiyi üçün, panik atak nisbətən qısa müddətdə sona çatır. Qəfil yüksəlmiş fizioloji göstəricilər (nəbz, təzyiq və s.) yenidən adi həddinə enir və bədən parasempatik sinir sisteminin təsiri altına keçərək sakitləşir.
Panik atak bitdikdən sonra insan bir müddət hələ də təşvişli hiss edə bilər və ya yüngül narahatlıq qala bilər. Lakin “atak” adlandırdığımız intensiv qorxu mərhələsi artıq arxada qalır. Bir çox insan tutmadan sonra özünü tükənmiş, əldən düşmüş hiss edir – sanki sprint qaçıbmış kimi yorulur. Bu normaldır, çünki orqanizm qısa müddət ərzində çox enerji sərf etmiş olur. Panik atak keçib getdikdən sonra mümkün qədər dincəlin, bədənin bərpa olunmasına şərait yaradın.
Unutmayın ki, panik ataklar zamanı yaşanan hisslər nə qədər güclü olsa da, bu tutmaların müəyyən zaman çərçivəsi var. Yəni panik atak daim sürən bir vəziyyət deyil – orqanizminiz bir müddət sonra mütləq sakitləşəcək. Vacib olan, bu müddət ərzində özünüzü mümkün qədər təhlükəsiz şəraitdə saxlamaq və əvvəlki bölmədə qeyd olunan texnikalardan istifadə edərək rahatlamağa çalışmaqdır.
Panik Atak Müalicəsi Necə Olur?
Panik atak (və panik pozuntu) müalicəsində iki əsas istiqamət var: psixoterapiya və dərman müalicəsi. Çox vaxt bu iki metodun birlikdə tətbiqi daha yaxşı nəticə verir – yəni həm danışıq terapiyası, həm də lazım gələrsə dərman, eyni zamanda istifadə olunur. Lakin yüngül hallarda təkcə psixoterapiya ilə də yaxşı nəticə əldə oluna bilər. Müalicə strategiyası simptomların ağırlığından, xəstənin fərdi seçiminə və digər mümkün sağlamlıq faktorlarına görə həkim tərəfindən müəyyən edilir.
Psixoterapiya (danışıq terapiyası): Panik atakların müalicəsində ən effektiv psixoterapiya növlərindən biri koqnitiv-davranış terapiyası (KDT) hesab olunur. KDT zamanı terapiyaçı sizə panik atak və panik pozuntu barədə elmə əsaslanan izahlar verir, həmçinin hücumları tətikləyən düşüncə və davranışları necə dəyişdirə biləcəyinizi öyrədir. Bu terapiyanın məqsədi panik atak simptomlarını təhlükəli olmayan, zərərsiz hissələr kimi qəbul etməyinizi təmin etməkdir. Məsələn, terapiyaçı nəzarəti altında tədricən panik atakı xatırladan hisslər yaradılır – buna ekspozisiya terapiyası deyilir. Sizinlə təhlükəsiz mühitdə müəyyən fiziki simptomlar sanki “canlandırılır” (məsələn, tez-tez nəfəs alıb verir, yüngül başgicəllənmə hissini yaradaraq onunla üzləşirsiniz). Bu yolla beyniniz panik atak zamanı yaranan bədən hisslərinə öyrəşir və onlardan əvvəlki kimi qorxmamayı öyrənir. Nəticədə, zamanla panik ataklar ya tamamilə dayanır, ya da çox nadir və yüngül hala gəlir. Uğurlu terapiya həmçinin indiyədək qorxub qaçdığınız vəziyyətlərə (məsələn, izdihamlı yerlərə, metroya, liftə və s.) tədricən yenidən girə bilməyinizə şərait yaradır.
Psixoterapiya nəticə verməsi üçün bir qədər zaman və səy tələb edir. Bir neçə həftəlik seanslardan sonra adətən ilk müsbət dəyişiklikləri hiss etməyə başlayırsınız, lakin tam və dayanıqlı nəticə üçün bir neçə aylıq terapiya kursu lazım gələ bilər. Çox hallarda 2-3 ay davam edən müalicə sonunda panik atakların simptomları ya xeyli zəifləyir, ya da tamamilə yox olur. Gələcəkdə tutmaların təkrarlanmaması üçün terapiyaçı bəzən arada bir “dəstək seansları” təyin edə bilər – bu, profilaktik xarakter daşıyır və əldə olunmuş nəticəni qorumağa xidmət edir. Ümumən, psixoterapiya panik pozuntuda çox yüksək fayda göstərir və xəstələrin böyük əksəriyyətində həyat keyfiyyətini yüksəldir.
Dərman müalicəsi: Bəzi hallarda, xüsusilə panik pozuntu orta-ağır dərəcədədirsə, həkim psixoterapiya ilə yanaşı dərman müalicəsi də təyin edə bilər. Panik atakların dərmanla müalicəsində ilk növbədə antidepressant preparatlar istifadə olunur. Bu dərmanlar beyində serotonin və noradrenalin kimi maddələrin səviyyəsinə təsir edərək təşviş hissini azaldır. Xüsusilə selektiv serotonin geri alım inhibitorları (SSRI) və serotonin-noradrenalin geri alım inhibitorları (SNRI) kimi müasir antidepresantlar panik pozuntunun müalicəsində effektiv sayılır. Bu qrup dərmanlar düzgün istifadə edildikdə panik atakların tezliyini və şiddətini azalda bilər. Antidepressantların təsiri dərhal hiss olunmaya bilər – adətən bir neçə həftə müntəzəm qəbldan sonra yaxşılaşma müşahidə edilir.
Bəzən həkim anksiolitik (təşvişəleyhinə) dərmanlar da yaza bilər. Bu kateqoriyaya daxil olan benzodiazepinlər (məsələn, alprazolam, lorazepam və s. kimi təsiredici maddələr) panik atak simptomlarını çox sürətlə – bir neçə dəqiqə ərzində – azaldır. Onlar sinir sistemini sakitləşdirərək ürək döyüntüsünü yavaşıdır, titrəmə və təngnəfəsliyi aradan qaldırır. Lakin benzodiazepin tərkibli dərmanların asılılıq yaratma potensialı yüksəkdir. Bu səbəbdən həkimlər onları adətən qısamüddətli dövr üçün – məsələn, müalicənin ilk aylarında, antidepressantın hələ tam təsirini göstərmədiyi mərhələdə – təyin edirlər. Bu dərmanlar suistifadə və alışqanlıq riski daşıdığından, dozalanması və dayandırılması yalnız həkim nəzarəti altında aparılmalıdır.
Panik pozuntu müalicəsində optimal yanaşma çox zaman psixoterapiya ilə dərman müalicəsinin birgə aparılmasıdır. Tədqiqatlar göstərir ki, bu halda sağalma faizi daha yüksək olur və simptomların geri qayıtma ehtimalı azalır. Hər bir pasiyent üçün müalicə planı fərdi şəkildə hazırlanır. Əsas məqsəd panik atakların həyatınıza mane olmasının qarşısını almaq və onların öhdəsindən gəlmək üçün sizi lazımınca təchiz etməkdir. Müalicəyə erkən başlamaq çox vacibdir – nə qədər tez yardım alsanız, panik atakların fəsadlarından bir o qədər sığortalanmış olarsınız.
Tez-tez Verilən Suallar
Panik Atakın Qarşısını Almaq:
Panik atakların qarşısını almaq tam olaraq mümkün olmasa da, bəzi tədbirlərle baş vermə ehtimalını azaltmaq mümkündür. Əgər əvvəllər panik atak yaşamısınızsa, peşəkar yardım almaq vacibdir. İdman, meditasiya, nəfəs məşqləri və düzgün yuxu rejimi bu prosesdə faydalıdır. Kofein, alkoqol və siqaret kimi maddələrdən uzaq durun. Əgər xüsusi fobiyalarınız varsa, psixoterapiya müalicəsi ilə riskləri azalda bilərsiniz.
Panik Atakın Psixoloji Problemlərə Səbəb Olması:
Panik atak, müalicə edilməzsə, depressiya, sosial fobiya və agorafobiya kimi problemlərə yol aça bilər. Bəzi insanlar alkoqol və sakitləşdirici dərmanlar istifadə edərək maddə asılılığına düşə bilərlər. Uzun müddət davam edən panik pozuntusu, intihar düşüncələrinə də səbəb ola bilər. Müalicə ilə bu problemlərin əksəriyyəti aradan qalxır.
Xroniki Panik Atak:
Xroniki panik atak, müntəzəm olaraq təkrarlanan atakları ifadə edir. Belə bir vəziyyətlə qarşılaşdığınızda müalicə mütləqdir. Düzgün müalicə ilə xroniki panik pozuntusu yaxşılaşa bilər.
Panik Atak və İnfarktın Qarşılaşdırılması:
Panik atak, infarktın simptomlarına bənzər əlamətlər göstərir, məsələn, sinə ağrısı, sürətli ürək döyüntüsü və nəfəs daralması. Lakin, panik atak ürək xəstəliyinə səbəb olmaz. Bu səbəbdən, sinə ağrısı və təngnəfəslik hiss edildikdə mütləq tibbi müayinə olunmalıdır.
Hansı Həkimə Getmək Lazımdır?
Panik atakla bağlı yardım almaq üçün əvvəlcə ailə həkimi və ya terapevtə müraciət etmək lazımdır. Həkim, digər xəstəlikləri istisna edərək sizi psixi sağlamlıq mütəxəssisinə yönləndirəcək. Panik pozuntusunun müalicəsi adətən psixiatr və psixoloq tərəfindən edilir.
