Panik Atak – Səbəbləri və Əlamətləri. Uşaqlarda Panik Atak Əlamətləri
Panik atak – qəfil başlayan, insanı bürüyən şiddətli qorxu və təşviş epizodudur. Bu məqalədə panik atakın nə olduğu, nədən yarandığı, əlamətləri, risk faktorları, həyatımıza təsiri, diaqnozu, müalicəsi və qarşısını alma yolları barədə ətraflı məlumat verilir.
Panik Atak Nədir?
Panik atak – əslində real təhlükə və ya aydın səbəb olmadığı halda, qəfildən insanı bürüyən intensiv qorxu tutmasıdır və bu zaman bədəndə ciddi fiziki reaksiyalar yaranır. Belə bir durumda insan öz üzərində nəzarəti itirdiyini, infarkt keçirdiyini və ya hətta öləcəyini zənn edə bilər. Panik ataklar adətən qəfil başlayır və xəbərdarlıq etmir. Onlar istənilən yerdə və vaxtda – məsələn, avtomobil idarə edərkən, alış-veriş mərkəzində, iş görüşməsində və ya hətta yuxuda – baş verə bilər. Bəzi insanlar ömründə cəmi bir-iki dəfə panik atak yaşayır və stresli dövr bitdikdən sonra problem yox olur. Lakin təkrarlanan, gözlənilməz panik ataklar keçirir və aylarla yeni tutmaların olacağı qorxusunu daşıyırsınızsa, bu artıq panik pozuntu adlı vəziyyətə işarə edə bilər.
Panik ataklar öz-özlüyündə həyati təhlükə yaratmasalar da, olduqca qorxuludur və tez-tez təkrarlanarsa, insanın həyat keyfiyyətini əhəmiyyətli dərəcədə aşağı sala bilər. Buna görə də bəzi insanlar yeni atakların olacağından qorxaraq gündəlik fəaliyyətlərini məhdudlaşdıra və hətta evdən çıxmaqdan çəkinə bilərlər. Xoşbəxtlikdən, panik ataklar müalicə oluna bilən bir pozuntudur və düzgün terapiya ilə əksər hallarda simptomlar xeyli azalır və ya tamamilə keçir.
Panik Atakın Səbəbləri Nələrdir?
Panik atakların dəqiq səbəbi tam məlum deyil, lakin bir sıra amillərin rol oynaya biləcəyi düşünülür. Bu amillərə genetik meyillilik, güclü stres yaşantısı, stressə qarşı həssas (mənfi emosiyalara meyilli) temperament və beyində bəzi funksional dəyişikliklər aiddir. Bəzi tədqiqatçılar hesab edir ki, panik ataklar orqanizmin təhlükəyə qarşı təbii “döyüş və ya qaç” reaksiyasının yalnış siqnal verməsindən qaynaqlanır. Məsələn, meşədə qarşınıza ayı çıxdıqda bədəniniz instinktiv olaraq həyati təhlükəyə hazırlaşmaq üçün ürək döyüntülərinizi və tənəffüsünüzü sürətləndirər. Panik atak zamanı da bənzər reaksiyalar müşahidə olunur, lakin ortada heç bir real təhlükə olmadığı halda bu reaksiyaların niyə baş verdiyi tam aydın deyil.
Panik ataklar ilk vaxtlar qəfildən və səbəbsiz görünə bilər, lakin zaman keçdikcə adətən müəyyən situasiyalar onları sürətləndirir. Məsələn, iynə vurulmasından qorxusu (fobiyası) olan bir şəxs qan analizi verərkən panik atak keçirə bilər; hətta bəzi insanlarda sadəcə növbəti panik atakın olacağı qorxusu belə yeni bir atakı başlatmağa kifayət edir. Qeyd etmək lazımdır ki, panik pozuntu diaqnozu üçün panik atakların konkret bir təşvişi olmadan, gözlənilmədən ortaya çıxması xarakterikdir.
Panik Atak Əlamətləri Nələrdir?
Panik atak zamanı ortaya çıxan bəzi fiziki simptomlar (məsələn, sinə ağrısı, nəfəs darlığı, titrəmə, ürəkbulanma, tərləmə və s.) və şəxsin keçirdiyi hisslər (şiddətli qorxu, boğulma hissi və s.). Panik atakın əlamətləri adətən qəfil başlayır, bir neçə dəqiqə ərzində ən yüksək həddə çatır və sonra tədricən azalır. Tutma keçib getdikdən sonra isə insan özünü halsız və yorğun hiss edə bilər.
Fiziki əlamətlərinə aşağıdakılar aid ola bilər:
Ürək döyüntülərinin sürətlənməsi, ürəyin güclü döyünməsi
Tərləmə
Titrəmə və ya əsmə
Təngnəfəslik, nəfəs darlığı və boğazda düyün hissi (boğulma hissi)
Üşütmə (soyuq tər) və ya əksinə, istilik basması
Ürəkbulanma və bəzən qarın ağrısı
Sinə ağrısı və sinə nahiyəsində sıxılma hissi
Baş gicəllənməsi, yüngül başqarışıqlığı, bayılacaq kimi olma
Ətrafların (əllər, ayaqlar) keyləşməsi və ya iynəbatma (sancma) hissi
Psixoloji əlamətlər (şəxsin keçirdiyi hisslər) isə bunlar ola bilər:
Güclü təşviş və dəhşət hissi (sanki yaxınlaşan bir fəlakət varmış kimi)
Nəzarəti itirmək qorxusu və ya “dəli olma” qorxusu
Ölüm qorxusu (elə bil indi öləcəkmiş kimi hiss)
Reallıqdan qopma hissi – ətrafın qeyri-real gəlməsi (derealizasiya)
Özünə yadlaşma hissi – sanki öz bədənindən kənarda durub özünə baxırmış kimi (depersonalizasiya)
Yuxarıda sadalanan əlamətlərdən bir neçəsi eyni panik atak epizodu zamanı bir araya gələ bilər. Hər panik atak epizodu fərqli kombinasiya göstərə bilər, lakin adətən həmin dövrdə insan güclü fiziki diskomfortla yanaşı, izah olunmaz bir qorxu içində olur. Panik ataklar zamanı yaşanan simptomlar çox qorxuducu olsa da, onların öz-özünə keçib getdiyini xatırlamaq vacibdir.
Uşaqlarda Panik Atak Əlamətləri Nələrdir?
Panik ataklar adətən yeniyetməlik dövründə başlasa da, bəzən uşaq yaşlarında da ortaya çıxa bilər. Uşaqlarda panik atak zamanı müşahidə edilən əlamətlər böyüklərdəkilərə bənzərdir – ürəkdöyünmə, nəfəs darlığı, başgicəllənmə, tərləmə, titrəmə, şiddətli qorxu hissi kimi simptomlar yarana bilər. Lakin kiçik yaşlı uşaqlar bu hissləri sözlə ifadə etməkdə çətinlik çəkə bilərlər. Məsələn, uşaq “ürəyim sürətlə döyünür” demək əvəzinə qarnının ağrıdığını söyləyə bilər və ya səbəbsiz ağlama tutmaları və valideyninə yapışma şəklində reaksiya verə bilər. Bəzi uşaqlar panik atak zamanı həyəcanlanıb donub qalırlar – yəni nə danışır, nə də hərəkət edirlər ki, bu da onların yaşadığı şiddətli qorxunun bir ifadəsi ola bilər.
Panik pozuntu uşaq və yeniyetmələrdə vaxtında diaqnozu qoyulmasa, onun həyatında ciddi dəyişikliklərə səbəb ola bilər. Tez-tez panik ataklar uşağın məktəbdəki göstəricilərinə və sosial münasibətlərinə mənfi təsir göstərə bilər. Uşaq tutmaların təkrarlanacağından qorxaraq müəyyən fəaliyyətlərdən qaçınmağa başlaya və məsələn, məktəbə getməkdən, valideyndən ayrılmaqdan imtina edə bilər. Ağır hallarda uşaq evdən kənara çıxmaqdan tamamilə qorxar və daim narahatlıq içində yaşayar – bu artıq agorafobiya (açıq məkanlardan qorxu) inkişaf etdiyini göstərə bilər. Müalicə olunmadığı təqdirdə, panik pozuntu olan uşaqlarda depressiya yaranma riski artır və hətta intihar düşüncələri ortaya çıxa bilər. Bəzi yeniyetmələr isə təşvişlərini azaltmaq üçün alkoqol və ya narkotik maddələrə üz tuta bilərlər ki, bu da əlavə problemlərə yol aça bilər.
Uşaqlarda panik pozuntunun diaqnozu bəzən çətin olur. Bu səbəbdən belə uşaqlar çox vaxt müxtəlif həkim müayinələrindən keçir və əvvəlcə başgicəllənmə, astma, ürək ritm pozuntusu kimi digər səbəblər araşdırılır. Əgər tibbi müayinələr nəticəsində başqa fiziki xəstəlik aşkarlanmazsa, uşağın psixi sağlamlığını dəyərləndirmək üçün uşaq psixiatrı və ya klinik psixoloqa müraciət olunmalıdır. Doğru diaqnoz qoyulub müalicə başladıqda, uşaqlarda panik pozuntu adətən müalicəyə yaxşı cavab verir – terapiya və lazım gələrsə dərman müalicəsi sayəsində uşağın simptomları nəzarət altına alınır və normal inkişafı bərpa olunur.
Gecə Panik Atak Əlamətləri Nələrdir?
Gecə panik atakları insanı yuxudan oyandıran, qəfil inkişaf edən təşviş tutmalarıdır. Gecə baş verən panik atakların simptomları gündüzkilərlə eynidir: insan yuxudan oyanaraq səbəbsiz yerə bədəninin tərlədiyini, ürəyinin sürətlə döyündüyünü, titrədiyini, nəfəs darlığı çəkdiyini hiss edə bilər. Həmçinin, bədəndə qızdırma basma və ya üşütmə, yüngül başgicəllənmə və yaxınlaşan fəlakət hissi (sanki “indi nəsə dəhşətli bir şey olacaq” hissi) yarana bilər. Bu narahatedici simptomlar infarkt (ürək krizi) əlamətlərini xatırladır və insan sanki ölümcül bir xəstəlik keçirirmiş kimi qorxuya qapıla bilər. Lakin panik ataklar nə qədər ciddi hiss olunsa da, həyati təhlükəli deyil.
Gecə panik atakları adətən yalnız bir neçə dəqiqə davam edir. Bununla belə, belə bir tutmadan sonra tam sakitləşmək və yenidən yuxuya getmək bir qədər vaxt apara bilər. Statistikaya görə, gecə panik atakları yaşayan insanların əksəriyyətində gündüz saatlarında da panik ataklar müşahidə olunur. Yəni, əgər gecə yuxudan oyanaraq panik atak keçirirsinizsə, çox güman ki, oyaq vaxtlarınızda da (məsələn, gün ərzində) təşviş tutmaları yaşayırsınız.
Panik atakların dəqiq səbəbi məlum olmadığı kimi, gecə tutmalarının da spesifik bir səbəbi bilinmir. Eyni ümumi risk faktorları – genetika, stres və beyindəki kimyəvi dəyişikliklər – burada da rol oynaya bilər. Bəzi hallarda hər hansı əsas tibbi vəziyyət (məsələn, yuxu pozuntusu, astma və ya qalxanabənzər vəzin xəstəliyi) də panik atak simptomlarına bənzər əlamətlər verə bilər. Əgər gecə belə tutmalar tez-tez olursa, həkimə müraciət edib əlavə müayinələr aparmaq faydalıdır ki, bu simptomların başqa bir səbəbdən olub-olmadığı müəyyənləşdirilsin.
Gecə panik ataklarının müalicəsi, gündüz panik pozuntusunun müalicəsindən fərqli deyil. Burada da əsas yanaşma koqnitiv-davranış terapiyası (KDT) və ehtiyac olarsa, dərman müalicəsidir. Psixoterapiya insanın bədəninin panik simptomlarına həddən artıq reaksiya verməsini “yenidən öyrətməyə” kömək edir, habelə təşviş doğuran düşüncələri daha yaxşı idarə etməyi məşq etdirir. Nəticədə, gecə tutmaları daha zəif keçir və getdikcə seyrəkləşir, insan daha dərin və rahat yata bilir.
