Qanımız orqanizmin ən həyati, ən dinamik mayesidir. O, bədəndəki hər bir hüceyrəyə həyat aparır və oradakı tullantıları özü ilə birlikdə təmizləyərək xaric edir. Bu mühüm daşıma işini həyata keçirən əsas elementlər qırmızı qan hüceyrələridir, yəni eritrositlərdir. Bəzən səhhətimizlə bağlı həkimə getdikdə və Qanın Ümumi Analizini verdikdə, nəticə vərəqəsinin ən diqqətçəkən yerində EÇS (Eritrositlərin Çökmə Sürəti) və ya ROE adlı bir göstərici görürük. Həkimlərin xüsusi diqqət yetirdiyi bu dəyər bədənimiz haqqında çox vacib sirləri özündə saxlayır.
Bəs qanımızın ən çoxsaylı hüceyrələri olan eritrositlər orqanizmdə tam olaraq nə iş görür? Eritrositlərin çökmə sürətinin yüksək və ya aşağı olması orqanizmdə hansı gizli xəstəliklərdən, daxili iltihablardan xəbər verir? Gəlin bu vacib laboratoriya göstəricisini və onun arxasında yatan bioloji həqiqətləri birlikdə araşdıraq.
Eritrosit nədir?
Eritrositlər qanımızın tərkibində ən çox sayda olan və qana o məşhur qırmızı rəngini verən xüsusi, disk formalı hüceyrələrdir. Onların qırmızı rəngdə olmasının səbəbi daxillərindəki dəmirlə zəngin "hemoqlobin" zülalıdır. Eritrositlərin orqanizmdəki əsas vəzifəsi tənəffüs sistemimizlə toxumalarımız arasında bir növ "kuryer" rolunu oynamaqdır.
Biz nəfəs aldıqda ağciyərlərimizə dolan oksigeni eritrositlər özlərinə birləşdirir və qan axını vasitəsilə bədənin ən ucqar damarlarına, ən kiçik hüceyrələrinə qədər daşıyırlar. Oksigeni hüceyrələrə təhvil verdikdən sonra, hüceyrələrin fəaliyyəti nəticəsində yaranan zəhərli tullantını, yəni karbon qazını özlərinə yükləyərək yenidən ağciyərlərə gətirirlər ki, nəfəs verərkən bədəndən xaric edilsin. Sağlam bir eritrositin ömrü təxminən 120 gündür. Sümük iliyində dayanmadan yeni eritrositlər istehsal olunur, ömrünü başa vurmuş qocaman hüceyrələr isə qaraciyər və dalaq tərəfindən parçalanaraq bədəndən çıxarılır.
Eritrositlərin Çökmə Sürəti (EÇS) analizi nədir?
Tibb dilində EÇS (və ya rusca qısaltması ilə ROE) qanın tərkibindəki eritrositlərin xüsusi, nazik bir şüşə boruda bir saat ərzində dibə çökmə sürətini millimetrlə ölçən çox sadə, lakin olduqca informativ bir laboratoriya testidir.
Normal, sağlam və daxili balansı yerində olan bir insanın qanında eritrositlər bir-birini itələyir və qan plazmasında sərbəst şəkildə, aralı üzürlər. Onlar bir-birindən ayrı olduqları üçün yüngüldürlər və sınaq şüşəsinin dibinə çökmələri çox yavaş, yavaş-yavaş baş verir.
Lakin bədəndə hər hansı bir iltihab, ağır infeksiya və ya toxuma zədələnməsi olduqda, orqanizmin müdafiə sistemi olaraq qaraciyər qana "kəskin faza zülalları" adlanan xüsusi maddələr (məsələn, fibrinogen və CRP) ifraz edir. Bu xüsusi zülallar eritrositlərin səthinə yapışaraq onların elektrik yükünü dəyişir. Nəticədə eritrositlər bir-birini itələmək əvəzinə, pul sikkələri kimi üst-üstə yığılır və bir-birinə yapışırlar. Bir-birinə yapışmış və qruplaşaraq ağırlaşmış bu hüceyrələr kütlə halında şüşənin dibinə çox sürətlə çökür. Bir sözlə, çökmə sürəti nə qədər yüksəkdirsə, qandakı zülalların miqdarı və bədəndəki iltihabın (təhlükənin) səviyyəsi bir o qədər böyükdür.
EÇS analizi hansı hallarda təyin edilir?
Bu analiz təkbaşına hər hansı bir spesifik xəstəliyin (məsələn, xərçəngin və ya vərəmin) adını qoymur. O, sadəcə bədəndə gedən gizli bir yanğının, yəni iltihabın və toxuma zədələnməsinin xəbərdarlıq siqnalıdır. Həkimlər əsasən aşağıdakı şikayətlər və hallarda bu analizin verilməsini istəyirlər:
Səbəbi bilinməyən, uzun müddət davam edən və dərmanlara tabe olmayan yüksək hərarət.
Oynaqlarda səhər sərtliyi, şiddətli ağrı, qızartı və şişkinlik hallarında.
Xroniki yorğunluq, səbəbsiz çəki itkisi və qalıcı iştahasızlıq olduqda.
Bədəndə hər hansı bir autoimmun xəstəlik (məsələn, revmatoid artrit, qırmızı qurd eşənəyi) şübhəsi yarandıqda.
Aparılan iltihab əleyhinə müalicənin nə dərəcədə təsirli olduğunu, xəstənin sağalmağa doğru gedib-getmədiyini izləmək üçün.
EÇS göstəricisinin yüksək olması nə deməkdir?
EÇS göstəricisinin normal referans aralığı yaşa və cinsə görə dəyişir (kişilərdə adətən saatda 1-15 mm, qadınlarda isə saatda 1-20 mm qəbul edilir). Göstəricinin bu rəqəmlərdən yuxarı olması, hətta bəzən 50-100 mm/saat səviyyəsinə çatması qanda kəskin patoloji prosesin getdiyini bildirir. Göstəricinin yüksəlməsinə səbəb olan əsas amillər bunlardır:
Bakterial və virus infeksiyaları: Ağır sətəlcəm (pnevmoniya), böyrək infeksiyaları, xroniki tonzillit və ya vərəm kimi xəstəliklər.
Revmatoloji xəstəliklər: Oynaq revmatizmi (revmatoid artrit) və digər sistemik birləşdirici toxuma xəstəlikləri zamanı EÇS göstəricisi çox kəskin rəqəmlərə çata bilir.
Toxuma zədələnmələri: Ağır yanıqlar, genişmiqyaslı cərrahi əməliyyatlar, sümük qırıqları və infarkt.
Fizioloji (təbii) səbəblər: Hamiləlik dövründə və qadınlarda menstruasiya zamanı EÇS göstəricisi təbii olaraq müəyyən qədər yüksəlir. Həmçinin 60 yaşdan yuxarı insanlarda bu göstəricinin bir qədər yuxarı olması tamamilə normal fizioloji proses hesab edilir.
EÇS göstəricisinin aşağı olması nə deməkdir?
EÇS nin normadan aşağı (sıfıra yaxın) olması çox nadir hallarda rast gəlinən bir vəziyyətdir, lakin bu da orqanizmdə bəzi mexanizmlərin düzgün işləmədiyinə işarə edir. Əsasən qanın həddindən artıq qatılaşması və eritrosit sayının normadan çox olması (polisitemiya), susuzluq (dehidratasiya), ağır qaraciyər çatışmazlığı və xroniki ürək çatışmazlığı hallarında eritrositlərin çökmə sürəti kəskin şəkildə ləngiyir.
İnteqrativ təbabət yanaşması: iltihabı dərmanla basdırmaq, yoxsa bədəni sağaltmaq?
Klassik tibbdə xəstənin EÇS göstəricisi, yəni qanında iltihab səviyyəsi yüksək çıxdıqda, adətən atılan ilk və yeganə addım xəstəyə ağır kimyəvi antibiotiklər, qeyri-steroid iltihab əleyhinə preparatlar (Diklofenak, İbuprofen kimi) və ya güclü hormonal (steroid) dərmanlar təyin etmək olur. Bu sintetik preparatlar qandakı zülalların səviyyəsini zorla basdırıb EÇS göstəricisini süni şəkildə aşağı salsa da, xəstəliyin kökünü, yəni iltihabı yaradan əsas səbəbi əsla sağaltmır. Üstəlik, illərlə qəbul edilən bu kimyəvi maddələr qaraciyəri toksik yükləyir, mədə qoruyucu qişasını məhv edərək xoralar yaradır və xəstənin təbii immunitetini tamamilə çökdürür.
Bioloji Təbabət Klinikası olaraq qəti şəkildə bildiririk ki, EÇS göstəricisinin yüksək olması bədənin bizə göndərdiyi vacib bir kömək çağırışıdır. İltihab əslində orqanizmin yad maddələrlə, toksinlərlə və zədələnmiş toxumalarla təbii mübarizə üsuludur. İnteqrativ Təbabətdə məqsədimiz kimyəvi dərmanlarla bu bioloji mübarizəni yatırıb bədəni səssizləşdirmək deyil, orqanizmi bu qədər dərin iltihaba məcbur edən gizli səbəbi (ağır metallar, bağırsaq disbakteriozu, xroniki parazitlər və sızan bağırsaq sindromu) aşkarlayıb hüceyrəvi səviyyədə təmizləməkdir.
Klinikamızda qandakı kəskin və xroniki iltihabı zərərsizləşdirmək üçün bədəni yormayan, əksinə hüceyrələri bərpa edən elmi əsaslı bioloji tənzimləmə üsulları tətbiq edilir.
