Limfa sistemində yaranan dəyişikliklər insan orqanizmində ciddi xəstəliklərin ilkin xəbərçisi rolunu oynayır. Boyun, qoltuqaltı və ya qasıq nahiyəsində ələ gələn kütlələr bir çox insanı dərhal xərçəng qorxusu ilə üz-üzə qoyur. Bu şişkinliklərin əksəriyyəti sadə infeksiyalardan qaynaqlansa da, bəzi spesifik əlamətlər daha ciddi patologiyalara işarə edir. İnsanlar çox vaxt hansı simptomun təhlükəli, hansının isə zərərsiz olduğunu ayırd etməkdə çətinlik çəkirlər.
Simptomlara biganə yanaşmaq diaqnozun gecikməsinə və müalicə prosesinin çətinləşməsinə səbəb olur. Digər tərəfdən, hər xırda şişkinliyə görə yaranan yersiz təşviş psixoloji gərginlik yaradır və lazımsız müayinələrə yol açır. Orqanizmin verdiyi siqnalları düzgün oxumaq həyat qurtarıcı ola bilər. Bu məqalədə limfa xərçənginin konkret əlamətlərini, təhlükəli və təhlükəsiz vəziyyətləri və müalicə yollarını ətraflı təhlil edəcəyik.
Limfa Xərçəngi Nədir?
Limfa xərçəngi və ya tibbi adı ilə limfoma, bədənin immun sisteminin bir hissəsi olan limfa sistemində başlayan bədxassəli şiş xəstəliyidir. Bu xəstəlik limfosit adlanan ağ qan hüceyrələrinin mutasiyaya uğrayaraq nəzarətsiz şəkildə çoxalması nəticəsində yaranır. Normalda köhnə hüceyrələr ölür və yeniləri yaranır, lakin limfoma zamanı bu dövriyyə pozulur və anormal hüceyrələr toplanaraq şişlər əmələ gətirir. Limfa sistemi bütün bədəni əhatə etdiyi üçün xəstəlik orqanizmin müxtəlif nahiyələrində özünü göstərə bilir.
Xəstəlik əsasən limfa düyünlərində, dalaqda, sümük iliyində və timus vəzisində inkişaf edir. Mutasiyaya uğramış hüceyrələr sağlam toxumaları sıxışdıraraq immun sisteminin infeksiyalarla mübarizə aparmaq qabiliyyətini zəiflədir. Bu proses zamanı qan dövranına qarışan xərçəng hüceyrələri digər orqanlara da yayıla bilir. Limfomanın yaranma səbəbləri tam dəqiqləşməsə də, genetik faktorlar və zəifləmiş immunitet risk faktorları arasındadır.
Limfa Xercenginin Elametleri Nələrdir?
Limfa xərçəngi özünü həm yerli şişkinliklərlə, həm də bütün bədənə təsir edən sistemik əlamətlərlə büruzə verir. Xəstələrin əksəriyyəti ilkin mərhələdə ağrı hiss etmədikləri üçün bu simptomları ciddiyə almırlar. Lakin aşağıdakı əlamətlərin bir neçəsi eyni anda müşahidə edilərsə, bu, ciddi siqnal hesab olunmalıdır:
Ağrısız şişkinliklər: Boyun, qoltuqaltı və ya qasıq nahiyəsində yaranan, basdıqda ağrı verməyən kütlələr.
Gecə tərləmələri: Yataq dəstlərini və gecə geyimini dəyişdirməyi tələb edəcək qədər şiddətli tərləmə.
Səbəbsiz hərarət: Hər hansı bir infeksiya olmadan temperaturun davamlı olaraq 38°C və üzərində olması.
Kəskin çəki itkisi: Pəhriz saxlamadan son 6 ay ərzində bədən çəkisinin 10%-dən çoxunun itirilməsi.
Dözülməz qaşınma: Bütün bədəndə və ya şişkinlik olan nahiyədə davamlı qaşınma hissi.
Yorğunluq və halsızlıq: Kifayət qədər dincəlməyə baxmayaraq keçməyən enerji çatışmazlığı.
Təngnəfəslik və öskürək: Döş qəfəsindəki limfa düyünlərinin böyüyərək nəfəs yollarını sıxması nəticəsində yaranır.
Bu əlamətlər qrupu tibdə "B simptomları" adlanır və xəstəliyin gedişatını proqnozlaşdırmaqda həkimlərə kömək edir. Xüsusilə spirtli içki qəbulundan sonra limfa düyünlərində yaranan ağrı Hodgkin limfoması üçün spesifik bir göstəricidir.
Limfa Xərçəngi Növləri
Limfomalar mikroskopik quruluşlarına və inkişaf sürətlərinə görə əsasən iki böyük qrupa ayrılır: Hodgkin limfoması və Qeyri-Hodgkin (Non-Hodgkin) limfoması. Hodgkin limfoması daha az rast gəlinən növdür və biopsiya zamanı Reed-Sternberg adlanan xüsusi nəhəng hüceyrələrin aşkarlanması ilə fərqlənir. Bu növ adətən bədənin yuxarı hissəsindəki limfa düyünlərindən başlayır və ardıcıl şəkildə digər düyünlərə yayılır. Erkən mərhələdə aşkar edildikdə Hodgkin limfomasının tam sağalma ehtimalı yüksəkdir.
Qeyri-Hodgkin limfoması isə daha geniş yayılmış qrupdur və 60-dan çox alt növü mövcuddur. Bu qrup özü də inkişaf sürətinə görə aqressiv (sürətli böyüyən) və indolent (yavaş böyüyən) olaraq təsnif edilir. Aqressiv növlər dərhal müalicə tələb edir və simptomlar qısa müddətdə kəskinləşir. İndolent növlər isə illərlə gizli qala bilir və bəzi hallarda dərhal müalicəyə ehtiyac duyulmur, sadəcə müşahidə altında saxlanılır.
Şişən Limfa Düyünləri Hər Zaman Xərçəngin Göstəricisidir?
Limfa düyünlərinin böyüməsi əksər hallarda xərçənglə əlaqəli olmur və bədənin təbii müdafiə reaksiyasıdır. Limfa sistemi bədənin "kanalizasiya sistemi" kimi fəaliyyət göstərir və virusları, bakteriyaları süzərək zərərsizləşdirir. Bu proses zamanı limfa düyünləri aktivləşir və ölçüləri müvəqqəti olaraq artır. Statistika göstərir ki, böyümüş limfa düyünlərinin yalnız kiçik bir faizi bədxassəli şişlərlə əlaqəlidir.
Sadə bir soyuqdəymə, boğaz ağrısı və ya diş iltihabı boyun nahiyəsindəki düyünlərin şişməsinə səbəb olur. Dəri infeksiyaları və ya pişiyin cırmaqlaması kimi kiçik travmalar da lokal limfa düyünlərini böyüdə bilir. Bu cür şişkinliklər "reaktiv limfadenopatiya" adlanır və immun sisteminin işlədiyini göstərir. Əsas məsələ şişkinliyin xarakterini və onu müşayiət edən digər əlamətləri düzgün qiymətləndirməkdir.
Hansı Hallarda Şişmiş Limfa Düyünləri Xərçəng Hesab Olunmur?
Hər şişkinlik təhlükəli deyildir və bəzi xüsusiyyətlər düyünün xoşxassəli (infeksion) mənşəli olduğunu göstərir. Əgər limfa düyünü aşağıdakı xüsusiyyətlərə malikdirsə, bu, adətən xərçəngdən xəbər vermir:
Ağrılı olması: Toxunduqda ağrının olması prosesin kəskin iltihabdan (məsələn, anginadan) qaynaqlandığını göstərir.
Yumşaq konsistensiya: Əllə yoxladıqda düyünün rezin kimi yumşaq və elastik olması müsbət əlamətdir.
Hərəkətli olması: Düyünün dəri altında sağa-sola rahat hərəkət etdirilə bilməsi onun ətraf toxumalara yapışmadığını göstərir.
Kiçik ölçülü olması: 1 santimetrdən kiçik olan və uzun müddət ölçüsünü dəyişməyən "noxud boyda" düyünlər adətən təhlükəsizdir.
Müalicəyə cavab verməsi: Antibiotik və ya iltihab əleyhinə müalicədən sonra kiçilən şişkinliklər xərçəng deyildir.
Bəzi insanlarda keçirilmiş köhnə infeksiyalardan sonra düyünlər bir az böyük qala bilir və bu "sklerozlaşmış" düyünlər xəstəlik əlaməti sayılmır.
Hansı Hallarda Mütləq Həkimə Müraciət Etməlisiniz?
Bəzi simptomlar gözləmək üçün zaman olmadığını və təcili tibbi müdaxilə tələb olunduğunu bildirir. Əgər aşağıdakı hallar müşahidə olunarsa, mütləq onkoloq və ya hematoloqa müraciət edilməlidir:
Ağrısız və sərt kütlə: Düyün daş kimi sərt, taxta parçası kimi hiss olunursa və toxunduqda heç bir ağrı yoxdursa.
Hərəkətsizlik (Fiksasiya): Şişkinlik sanki dəriyə və ya alt toxumalara yapışıb və barmaqla tərpədilmir.
Davamiyyət: Şişkinlik 2-4 həftədən çox davam edir və kiçilmək əvəzinə tədricən böyüyür.
Körpücük sümüyü üzərində: Bu nahiyədə (körpücük sümüyünün çuxurunda) yaranan istənilən şişkinlik ciddi araşdırılmalıdır.
Yanaşı gedən simptomlar: Şişkinliklə bərabər yuxarıda sadalanan "B simptomları" (tərləmə, arıqlama) mövcuddursa.
Vaxtında edilən biopsiya diaqnozu dəqiqləşdirməyin və şübhələrə son qoymağın yeganə dəqiq yoludur.
Limfa Xərçənginin Müalicəsi
Limfomanın müalicə taktikası xəstəliyin növünə, mərhələsinə və xəstənin ümumi sağlamlıq vəziyyətinə görə fərdi şəkildə təyin edilir. Əsas müalicə üsulu kimyaterapiyadır və bu zaman xərçəng hüceyrələrini məhv etmək üçün güclü dərmanlardan istifadə olunur. Kimyaterapiya tək başına və ya immunoterapiya ilə kombinasiya şəklində tətbiq olunur. İmmunoterapiya dərmanları xəstənin öz immun sistemini xərçəng hüceyrələrini tanımaq və məhv etmək üçün aktivləşdirir.
Lokalizasiya olunmuş şişlər üçün radioterapiya (şüa müalicəsi) effektiv nəticələr verir. Daha aqressiv və ya təkrarlanan limfoma növlərində sümük iliyi transplantasiyası (kök hüceyrə köçürülməsi) həyata keçirilir. Bu prosedur zamanı yüksək dozalı kimyaterapiya ilə xəstə hüceyrələr tamamilə məhv edilir və sağlam kök hüceyrələr köçürülür. İndolent (yavaş inkişaf edən) növlərdə isə bəzən "gözlə və izlə" taktikası seçilir və müalicə yalnız simptomlar artdıqda başlanır.
Limfa Xərçənginin Tam Müalicəsi Nə Qədər Vaxt Çəkir?
Müalicə müddəti xəstəliyin aqressivliyinə və seçilən müalicə protokoluna görə kəskin şəkildə dəyişir. Standart kimyaterapiya kursları adətən 3 həftəlik intervallarla aparılır və ümumi kurs 4 aydan 6 aya qədər davam edir. Erkən mərhələdə aşkar edilən Hodgkin limfoması üçün müalicə daha qısa sürə bilir və sağalma şansı 90%-dən yuxarıdır. Radioterapiya kursları isə adətən bir neçə həftə ərzində gündəlik seanslar şəklində tamamlanır.
Daha mürəkkəb hallarda və ya xəstəlik residiv verdikdə müalicə prosesi bir neçə ili əhatə edə bilər. İmmunoterapiya və ya hədəfli dərmanlarla aparılan "saxlayıcı müalicə" (maintenance therapy) 2 ilə qədər davam etdirilir ki, xəstəlik geri qayıtmasın. Sümük iliyi transplantasiyası isə hazırlıq və bərpa dövrü ilə birlikdə uzun aylar tələb edən çətin bir prosesdir. Müalicədən sonra xəstələr ilk 2 il ərzində hər 3-6 aydan bir ciddi həkim nəzarətində olmalıdırlar.
