Müasir dövrün ən böyük problemlərindən biri olan və sürətli həyat tərzi, bitməyən qayğılar, daimi informasiya axını nəticəsində yaranan psixo-emosional tükənmə tibb dünyasında "nevroz" olaraq adlandırılır. Bir çox insan illərlə səbəbsiz yorğunluq, bədən ağrıları və ürəkçırpıntıları ilə yaşayır, onlarla fərqli həkimə müraciət edir, lakin fiziki olaraq heç bir xəstəlik tapılmır. Belə vəziyyətlərdə problemin kökü çox vaxt orqanizmin həyəcan təbili çalması olan nevrozlara gedib çıxır. Bəs sinir sisteminin bu qədər dərin zədələnməsinə nə səbəb olur və onu necə müalicə etmək olar?
Nevroz nədir?
Nevroz, insanın mərkəzi sinir sisteminin həddindən artıq yüklənməsi, xroniki stress və psixoloji travmalar nəticəsində formalaşan, lakin insanın reallıq hissini itirmədiyi (psixozdan fərqli olaraq) geri dönə bilən psixo-emosional pozğunluqdur. Bu vəziyyət əslində bir xəstəlikdən daha çox, orqanizmin daxili konfliktlərə, xarici təzyiqlərə və uzunmüddətli gərginliyə verdiyi "tükənmə" reaksiyasıdır.
Nevrozdan əziyyət çəkən şəxs öz vəziyyətinin fərqində olur, reallıqla əlaqəsini qoparmır (məsələn, hallüsinasiyalar görmür), lakin içində olduğu bu narahatlıq və təşviş halını öz iradəsi ilə idarə edə bilmir. Bu da onun həm iş, həm də şəxsi həyat keyfiyyətini kəskin şəkildə aşağı salır.
Nevroz niyə yaranır?
Nevrozun yaranmasının kökündə sadəcə bir səbəb deyil, çox vaxt bir neçə faktorun (psixoloji, bioloji və sosial) bir araya gəlməsi dayanır. Əsas səbəbləri aşağıdakı kimi qruplaşdırmaq olar:
Psixoloji və Sosial səbəblər:
Xroniki stress: İş yerindəki daimi təzyiq, maddi sıxıntılar, ailədaxili bitməyən konfliktlər sinir sistemini illər ərzində yavaş-yavaş yorur.
Psixoloji travmalar: Uşaqlıqda yaşanmış şiddət, yaxın birinin qəfil itkisi, boşanma və ya ağır qəzalar nevrozun qəfil başlamasına təkan verə bilər.
Daxili konfliktlər: İnsanın istəkləri ilə cəmiyyətin tələbləri, yaxud insanın xəyalları ilə reallıq arasındakı böyük uçurum daimi daxili gərginlik yaradır.
Bioloji və Fizioloji səbəblər:
Xroniki yuxusuzluq və fiziki yorğunluq: Bədən kifayət qədər dincəlmədikdə sinir hüceyrələri bərpa oluna bilmir.
Hormonal disbalans: Qalxanabənzər vəzinin problemləri (zob), böyrəküstü vəzinin həddindən artıq kortizol (stress hormonu) ifraz etməsi.
Vitamin və mineral çatışmazlığı: Xüsusilə B qrupu vitaminləri, D vitamini və maqnezium çatışmazlığı sinir sisteminin həssaslığını kəskin artıraraq kiçik bir stressin belə böyük böhrana çevrilməsinə zəmin yaradır.
Nevrozun əlamətləri nələrdir?
Nevroz orqanizmdə sadəcə psixoloji deyil, həm də çoxsaylı fiziki (somatik) əlamətlərlə özünü büruzə verir. Xəstələr çox vaxt fiziki əlamətlərə görə kardioloq və ya qastroenteroloqlara müraciət edirlər.
Psixoloji və emosional əlamətlər
Daxili gərginlik və təşviş: Hər an pis bir şey olacaqmış kimi səbəbsiz qorxu, daimi narahatlıq və panik ataklar.
Emosional qeyri-sabitlik: Çox kiçik səbəblərdən tez özündən çıxma, aqressiya, səbəbsiz ağlama krizləri və dəyərsizlik hissi.
Koqnitiv zəiflik: Diqqəti cəmləməkdə çətinlik, yaddaş zəifliyi, qərar verməkdə tərəddüd və beynin "dumanlı" olması.
Yuxu pozğunluqları: Gecələr fikirlərdən yuxuya gedə bilməmək, tez-tez oyanmaq, səhərlər isə tamamilə dincəlməmiş, əzgin və enerjisiz oyanmaq.
Fiziki (somatik) əlamətlər
Ürək-damar sistemi: Qan təzyiqinin qəfil oynaması, səbəbsiz ürəkçırpıntıları (taxikardiya), döş qəfəsində sıxılma və ağrı (kardionevroz).
Tənəffüs sistemi: Dərindən nəfəs ala bilməmək, "hava çatışmazlığı", boğazda nəsə ilişib qalmış (qəhər) hissi.
Mədə-bağırsaq sistemi: Ürəkbulanma, iştahasızlıq və ya əksinə həddindən artıq yemək, qarında səbəbsiz spazmlar, xroniki qəbizlik və ya ishal (Əsəbi bağırsaq sindromu).
Əzələ və sinir sistemi: Baş ağrıları (gərginlik tipli), boyun və kürək nahiyəsində kəskin əzələ tutulmaları, əllərdə əsmə və həddindən artıq tərləmə.
Nevrozun hansı növləri var?
Nevrozun fərqli formalarda özünü göstərən bir neçə əsas növü mövcuddur:
Nevrasteniya (Sinir zəifliyi): Ən çox rast gəlinən növdür. Xəstə daimi olaraq fiziki və zehni yorğunluqdan şikayət edir. İşıq, səs və izdiham xəstəni tez qıcıqlandırır. Hərəkət etməyə belə taqət qalmir.
Təşviş (Həyəcan) nevrozu: Daimi qorxu və panika halıdır. Xəstə davamlı olaraq xəstələnəcəyindən, öləcəyindən və ya yaxınlarına nəsə olacağından qorxur (Panik ataklar bu növə daxildir).
Sayrışan hallar nevrozu (Obsessiv-Kompulsiv Pozğunluq - OKP): İnsanın beyninə ondan asılı olmayan, istəmədiyi təkrar fikirlərin (obsessiya) gəlməsi və bu fikirlərdən xilas olmaq üçün təkrarlanan hərəkətlər (kompulsiya) etməsidir (məsələn, qapını 5 dəfə yoxlamaq, əlləri dayanmadan yumaq).
İsterik nevroz: İnsanın diqqət mərkəzində olmaq istəyi, aşırı emosional reaksiyalar və bəzən diqqət çəkmək üçün (şüuraltı olaraq) qəfildən ürəyigetmə kimi hallarla müşayiət olunur.
Nevroz və Depressiya eynidirmi?
Xeyr, bunlar fərqli vəziyyətlərdir. Nevrozlu xəstə adətən aktivdir, müalicə olunmaq istəyir, problemini həll etməyə çalışır və təşviş içindədir. Depressiyada olan şəxs isə passivləşir, həyat eşqini itirir, gələcəyə dair heç bir ümidi qalmır və adətən kimsədən kömək istəmək daxil heç nə etmək istəmir. Lakin uzun müddət müalicə olunmayan nevroz sonda depressiyaya çevrilə bilər.
Nevrozun müalicəsi necə aparılır?
Klassik tibbdə nevrozun müalicəsi üçün iki əsas istiqamət seçilir:
Psixoterapiya: Xüsusilə Koqnitiv-Davranış Terapiyası (KDT) vasitəsilə insanın hadisələrə verdiyi reaksiyalar, neqativ düşüncə qəlibləri dəyişdirilir və travmalar işlənir.
Farmakoterapiya (Dərman müalicəsi): Antidepresanlar, trankvilizatorlar (sakitləşdiricilər) və yuxu dərmanları istifadə olunur. Bu dərmanlar böhran vəziyyətini sakitləşdirmək üçün faydalı olsa da, uzun vədədə asılılıq yarada və müxtəlif yan təsirlər verə bilər. Buna görə də dərman müalicəsi mütləq qısamüddətli və həkim nəzarətində olmalıdır.
Nevrozun müalicəsində İnteqrativ Təbabətin rolu
Bu gün tibb dünyasında psixo-emosional xəstəliklərə fərqli bir yanaşma mövcuddur. İnteqrativ Təbabət (Bioloji Təbabət) sadəcə beyinə təsir edən kimyəvi dərmanlarla simptomları basdırmağı deyil, mərkəzi sinir sistemini tükədən kök səbəbləri tapıb orqanizmi bir bütöv olaraq bərpa etməyi hədəf alır:
Bağırsaq Mikrobiomunun Bərpası: Tibbdə bağırsaqlara "ikinci beyin" deyilir. İnsana xoşbəxtlik, motivasiya və sakitlik verən serotonin və dofamin kimi hormonların böyük bir qismi məhz bağırsaqlarda sintez olunur. Bağırsaq florasının (probiyotiklərlə) sağlamlaşdırılması qısa müddətdə insanın psixoloji vəziyyətini birbaşa və təbii yolla tənzimləyir.
Biotənzimləyici və Ortomolekulyar Terapiya: Xroniki stress nəticəsində tükənmiş sinir hüceyrələrinin qidalanması və bərpası üçün orqanizmdə çatışmayan vitamin və minerallar (xüsusilə B kompleksi, D vitamini, Maqnezium və Sink) təbii yolla yerinə qoyulur, hüceyrə səviyyəsində detoksikasiya aparılır.
Ozonoterapiya: Qanın xüsusi aparatlarla ozonlaşdırılması beynin, sinir toxumalarının və bütün hüceyrələrin oksigenlə təminatını kəskin artırır. Bu, xroniki yorğunluğu yox edir, zəhərli toksinləri bədəndən atır və mərkəzi sinir sistemini çox güclü şəkildə sakitləşdirir.
Akupunktura və Nöralterapiya: Bədənin enerji kanallarını açaraq, xüsusi sinir düyünlərinə müdaxilə edərək nevrozun yaratdığı əzələ spazmlarını, kəskin baş ağrılarını, mədə-bağırsaq sıxılmalarını və daxili gərginliyi kimyəvi ağrıkəsicilər olmadan qısa müddətdə aradan qaldırır.
Nevroz ömürlük bir hökm deyil. Həyat tərzində edilən dəyişikliklər, düzgün qidalanma, yuxu rejiminin tənzimlənməsi və orqanizmə inteqrativ yanaşma sayəsində xəstələr dərman asılılığına düşmədən, orqanizmin özünü bərpa mexanizmlərini işə salaraq tam və qalıcı şəkildə sağlam, hüzurlu həyatlarına qayıda bilərlər.
