Qan təzyiqinin qəfil yüksəlməsi istər gənc, istərsə də yaşlı nəsildə ən çox rast gəlinən və böyük təşviş yaradan sağlamlıq problemlərindən biridir. Tibb dünyasında "səssiz qatil" adlandırılan yüksək qan təzyiqi (hipertoniya) çox vaxt heç bir əlamət vermədən illərlə orqanizmdə gizli fəaliyyət göstərir və qəfildən həyati təhlükəsi olan vəziyyətlərə yol açır. Təzyiqin normada saxlanması, qəfil yüksəlmə zamanı ilk yardımın düzgün edilməsi və dərmanların düzgün qəbulu infarkt və insult kimi ağır fəsadların qarşısını almaq üçün həlledici rol oynayır.
Təzyiq niyə yüksəlir?
Qan təzyiqi ürəyin qanı damarlara vurarkən damar divarlarına göstərdiyi fiziki gücdür. Təzyiqin müvəqqəti və ya anidən yüksəlməsi orqanizmin daxili və xarici qıcıqlara verdiyi reaksiyadır. Gündəlik həyatda təzyiqin yüksəlməsinə səbəb olan əsas amillər aşağıdakılardır:
Qəfil qorxu, həyəcan və ağır stres halları.
Fiziki gərginlik və ya ağır yük qaldırmaq.
Qidalanmada həddindən artıq duz qəbulu.
Yuxusuzluq və xroniki yorğunluq.
Həddindən artıq kofein (qəhvə, tünd çay) və spirtli içki qəbulu.
Bəzi ağrıkəsici və ya soyuqdəymə əleyhinə dərmanların yan təsirləri.
Hipertoniya niyə yaranır?
Anidən yüksələn və qısa müddətdə normaya dönən təzyiqdən fərqli olaraq, hipertoniya qan təzyiqinin davamlı və xroniki şəkildə yüksək olması xəstəliyidir. Hipertoniyanın yaranma səbəbləri iki böyük qrupa bölünür:
Birincili (Essensial) Hipertoniya: Bütün hipertoniya hallarının böyük əksəriyyətini təşkil edir. Dəqiq bir orqan zədələnməsinə bağlı deyil. Genetik meyillilik, yaşlanma ilə damarların elastikliyini itirməsi, piylənmə və hərəkətsiz həyat tərzi fonunda illər ərzində formalaşır.
İkincili Hipertoniya: Orqanizmdəki başqa bir xəstəliyin birbaşa nəticəsi kimi yaranır. Böyrək çatışmazlığı, böyrək damarlarının daralması, qalxanabənzər vəzi (zob) problemləri və böyrəküstü vəzi şişləri bu növ hipertoniyaya səbəb olur.
Hipertoniya əlamətləri
Hipertoniya əksər hallarda çox yüksək rəqəmlərə çatana qədər heç bir əlamət vermir. Lakin təzyiq kəskin artdıqda orqanizm bəzi siqnallar göndərməyə başlayır:
Ənsə nahiyəsində (başın arxasında) başlayan və getdikcə artan küt baş ağrıları.
Göz önündə qaralma, qığılcımların uçuşması və görmənin dumanlanması.
Ürək döyüntülərinin tezləşməsi (çırpıntı) və sinədə sıxıntı.
Səbəbsiz burun qanamaları.
Nəfəs darlığı və qəfil yorğunluq.
Hipertoniya hansi ciddi xəstəliklərə səbəb ola bilər?
Nəzarətsiz qalan və müalicə edilməyən yüksək qan təzyiqi bədəndəki bütün həyati orqanların damarlarını zədələyərək ağır nəticələrə gətirib çıxarır:
Ürək xəstəlikləri: Damar sərtləşməsi, miokard infarktı (ürək böhranı) və xroniki ürək çatışmazlığı.
Beyin zədələnmələri: Beyin qansızması, damar tıxanıqlığı və insult.
Böyrək xəstəlikləri: Böyrək kapilyarlarının zədələnməsi nəticəsində yaranan xroniki böyrək çatışmazlığı.
Göz problemləri: Göz dibi damarlarının partlaması, qansızma və qalıcı görmə itkisi.
Təzyiqi aşağı salmaq üçün nə etmək lazımdır?
Təzyiqi uzunmüddətli və qalıcı olaraq normada saxlamaq üçün həyat tərzində köklü dəyişikliklər etmək mütləqdir. Gündəlik rasiondan duzu demək olar ki, tamamilə çıxarmaq (gündəlik norma bir çay qaşığından az olmalıdır), artıq çəkidən azad olmaq, həftədə ən azı 3-4 gün müntəzəm yürüşlər etmək, siqaret və alkoqoldan uzaq durmaq təzyiqi dərmansız tənzimləməyin ən təsirli yollarıdır.
Ev şəraitində qəfil yüksələn təzyiqə müdaxilə necə edilməlidir?
Təzyiq qəfildən yüksəldikdə xəstənin təşvişə düşməsi vəziyyəti daha da gərginləşdirir və rəqəmlərin daha da artmasına səbəb olur. Ev şəraitində ilkin olaraq aşağıdakı addımlar atılmalıdır:
Xəstəni dərhal rahat bir yerə oturtmaq və ya başı yuxarı olmaqla uzandırmaq lazımdır.
Xəstənin paltarının yaxasını, kəmərini və boyunbağısını boşaltmaq hava almasını asanlaşdırır.
Təşvişi azaltmaq üçün xəstəyə dərin və yavaş nəfəs almasını (burnundan alıb ağzından verməsini) tövsiyə etmək lazımdır.
Əgər həkim tərəfindən əvvəlcədən təyin edilmiş "dilaltı" təcili yardım dərmanı (məsələn, Kaptopril) varsa, onu qəbul etmək olar.
Təzyiqi tez-tez (hər 2 dəqiqədən bir) ölçərək xəstəni stresə salmaq olmaz, dərmandan və istirahətdən sonra ən azı 15-20 dəqiqə gözləmək lazımdır.
Dərmansız təzyiqin aşağı salınması üçün istifadə olunan təbii vasitələr
Əgər təzyiq kəskin böhran həddində deyilsə və dərman qəbuluna qədər təbii yollarla yüngülləşdirmək istəyirsinizsə, aşağıdakı üsullar kömək edə bilər:
İsti ayaq vannası: Ayaqları isti su dolu ləyənə qoymaq qanın bədənin aşağı hissəsinə (ayaqlara) toplanmasını təmin edir, bu da beyin və ürək damarlarındakı təzyiqi xeyli azaldır.
Soyuq su tətbiqi: Üzə və boyun ardına soyuq su vurmaq, biləkləri soyuq suyun altında saxlamaq damar reflekslərini sakitləşdirir.
Dərin tənəffüs məşqləri: Gözləri bağlayaraq qarınla (diafraqma) dərin nəfəs almaq vegetativ sinir sistemini sakitləşdirir və ürək döyüntüsünü yavaşladır.
Təzyiqi aşağı salan qidalar hansılardır?
Bəzi qidalar tərkibindəki yüksək kalium, maqnezium və azot oksidi sayəsində damarları genişləndirici və təzyiq salıcı təsirə malikdir:
Sarımsaq: Tərkibindəki allisin maddəsi qan damarlarını genişləndirir və qanın axıcılığını artırır.
Banan: Zəngin kalium mənbəyi olduğu üçün orqanizmdəki artıq natriumun (duzun) sidiklə xaric olmasına kömək edir.
Çuğundur şirəsi: Zəngin nitrat tərkibi qanda azot oksidinə çevrilərək damarları sürətlə açır və təzyiqi aşağı salır.
Nar şirəsi: Güclü antioksidantdır, xüsusilə damar sərtliyinin qarşısını alır.
Hibiskus (Məkkəgülü) çayı: Elmi araşdırmalar bu çayın müntəzəm istifadəsinin yüngül hipertoniyanı tənzimlədiyini sübut etmişdir.
Təzyiqi aşağı salmağın tibbi üsulları nələrdir?
Davamlı hipertoniyanın əsas müalicəsi kardioloq və ya terapevt tərəfindən fərdi təyin edilən dərman terapiyasıdır. Tibbdə istifadə olunan əsas dərman qrupları bunlardır:
Sidikqovucular (Diuretiklər): Bədəndə toplanmış artıq mayeni və duzu böyrəklər vasitəsilə bədəndən xaric edərək damardaxili təzyiqi azaldır.
Beta blokerlər: Ürək döyüntülərini yavaşladır və ürəyin qanı pompalama gücünü azaldaraq təzyiqi nizamlayır.
Kalsium kanalı blokerləri: Damar əzələlərinin boşalmasını təmin edərək qan damarlarını genişləndirir.
ACE inhibitorları: Qan damarlarının daralmasına səbəb olan xüsusi hormonların ifrazının qarşısını alır.
Təzyiq qəfil aşağı düşərsə nə etməliyik?
Bəzən yüksək təzyiq üçün təyin olunan dərmanların normadan artıq qəbulu, isti hava və ya kəskin susuzluq təzyiqin (hipotoniya) qəfil və kəskin düşməsinə səbəb olur. Bu zaman xəstədə başgicəllənmə, rəngin solması və bayılma hissi yaranır.
Təzyiq düşdükdə xəstəni dərhal arxası üstə uzatmaq və ayaqlarını ürək səviyyəsindən yuxarı qaldırmaq (məsələn, altına yastıq qoymaq) lazımdır ki, qan beyinə doğru axsın. Xəstənin şuuru yerindədirsə, ona duzlu ayran içirtmək və ya duzlu bir qida vermək damar təzyiqini sürətlə toparlamağa kömək edir.
Təzyiqi aşağı salmaq üçün cərrahi müdaxilə nə zaman olur?
Birincili hipertoniya üçün cərrahi əməliyyat tətbiq edilmir. Lakin təzyiq heç bir dərmana tabe olmursa (dirençli hipertoniya) və səbəbi başqa orqanların patologiyasıdırsa, cərrahi müdaxilə qaçınılmaz olur. Məsələn, böyrək damarlarının daralması (stenozu) zamanı damara stend yerləşdirilir. Böyrəküstü vəzində təzyiq yaradan şiş olduqda isə həmin şiş cərrahi yolla xaric edilir. Son illərdə böyrək sinirlərinin xüsusi radiodalğalarla yandırılması (renal denervasiya) metodu da dərmana tabe olmayan hipertoniyanın müalicəsində istifadə olunur.
Yüksək təzyiq zamanı dərman qəbulunda nələrə diqqət etməli?
Hipertoniya dərmanları ağrıkəsici deyil, onlar təzyiq qalxdıqda deyil, qalxmasının qarşısını almaq üçün hər gün nizamlı saatlarda içilməlidir. Dərmanı özbaşına dayandırmaq təzyiqin "rebound" (daha kəskin şəkildə) yüksəlməsinə və insulta səbəb ola bilər. Əgər dərmanın qəbul saatı unudulubsa, növbəti dozada ikiqat dərman içmək qətiyyən yolverilməzdir. Təcili yardım üçün istifadə edilən dilaltı dərmanlar isə yalnız böhran anlarında, həkim məsləhəti ilə tətbiq edilməlidir.
Təhlükə siqnallarını necə tanımalı?
Yüksək təzyiq bəzən orqanizmin kompensasiya həddini aşaraq "Hipertonik Kriz" adlanan təcili vəziyyət yaradır. Qan təzyiqi 180/120 mm c.s. həddini keçdikdə və aşağıdakı əlamətlərdən hər hansı biri müşahidə edildikdə bu, birbaşa həyati təhlükə siqnalıdır:
Sinədə sıxıcı və ezici ağrı (infarkt şübhəsi).
Üzün bir tərəfində əyilmə, qol və ayaqlarda qəfil keyimə, danışığın pozulması (insult şübhəsi).
Şüurun dumanlanması, qarabasma və kəskin başgicəllənmə.
Görmənin qəfil itməsi və ya cüt görmə.
Dözülməz kürək ağrısı (aorta damarının yırtılması şübhəsi).
Nə zaman həkimə müraciət etmək lazımdır?
Əgər qan təzyiqiniz ev şəraitində ölçdüyünüz zaman dəfələrlə 140/90 rəqəmindən yuxarı çıxırsa, gözləmədən kardioloqa müraciət etməlisiniz. Həmçinin, mütəmadi dərman qəbul etməyinizə baxmayaraq təzyiqiniz düşmürsə, dərmanların yan təsirləri (güclü öskürək, ayaqlarda şişkinlik) sizi narahat edirsə və ya yuxarıda qeyd edilən təhlükə siqnallarından hər hansı biri qəfildən yaranıbsa, vaxt itirmədən təcili tibbi yardıma (103) zəng etmək ən doğru addımdır.
