Təzyiqi Aşağı Salmaq Üçün Nə Etməliyəm? Hipertoniya Nədir?
Normal qan təzyiqi təxminən 120/80 mmHg olsa da, müxtəlif amillərə görə bu dəyər arta və hipertoniya deyilən bir vəziyyət yarana bilər. Hipertoniya nəzarət edilmədikdə isə ciddi sağlamlıq problemlərinə səbəb olur. Ürək xəstəliyi, böyrək çatışmazlığı və insult kimi ağırlaşmalar yüksək təzyiqin uzunmüddətli nəticələri arasındadır. Buna görə də qan təzyiqini balanslı saxlamaq və yüksəldikdə onu aşağı salmaq önəmlidir.
Əlaqəli məqalə: Ürək Çatışmazlığı Niyə Olur? 15 Əsas Səbəb Bunlardır
Hipertoniya nədir?
Hipertoniya xəstəliyi, yəni yüksək qan təzyiqi, qan damarlarında təzyiqin normadan yüksək olması vəziyyətidir. Uzun müddət nəzarətsiz qaldıqda ürək-damar xəstəlikləri, insult və böyrək problemləri kimi ciddi sağlamlıq risklərinə səbəb ola bilər. Hipertoniya əksər hallarda ilkin mərhələdə əlamət vermədiyi üçün “səssiz təhlükə” adlandırılır.
Hipertoniya niyə yaranır?
Hipertoniyanın yaranmasına genetik meyillilik, artıq çəki, stress, duzlu qidaların həddindən artıq qəbulu, siqaret və alkoqol istifadəsi səbəb ola bilər. Həmçinin hərəkətsiz həyat tərzi və bəzi xroniki xəstəliklər də yüksək qan təzyiqinin inkişaf riskini artırır.
Qan təzyiqi niyə qalxır?
Bir çox müxtəlif amillər hipertoniyaya səbəb ola bilər, o cümlədən:
Genetik faktorlar. Bu vəziyyətin inkişafında genetik irsiyyət mühüm rol oynayır. Yəni ailəsində sözü gedən problem olan insanlarda hipertoniya riski daha yüksəkdir.
Yaş və cins. Bu halın riski yaşla birlikdə artır. Xüsusilə 45 yaşdan sonrakı insanlarda sözü gedən halla daha çox rastlaşırıq. Bundan əlavə, bu hal kişilərdə daha çox gənc yaşlarda müşahidə olunsa da, menopozdan sonra qadınlarda onun tezliyi artır.
Həddindən artıq duz istehlakı. Həddindən artıq duz istehlakı bədəndə suyun tutulmasına, qan həcminin artmasına səbəb olur ki, bu da təzyiqin artmasına səbəb olur.
Piylənmə. Həddindən artıq çəki ürəyin daha çox işləməsinə və danışdığımız halın artmasına səbəb olur. Piylənmə hipertoniyanın artmasına səbəb olan əsas faktordur.
Fiziki fəaliyyətin olmaması. Fiziki fəaliyyət ürək-damar sağlamlığının qorunmasında mühüm rol oynayır, ona görə də müntəzəm məşq etməmək hipertoniyanın əsas səbəblərindəndir.
Alkoqol və siqaret. Həddindən artıq spirt istehlakı və siqaret damarları daraldaraq qanın damara təzyiqini artırır.
Stres və psixoloji faktorlar. Xroniki stres, əsəbilik, davamlı düşünmək kimi psixiloji amillər hipertoniyanın əsas səbəblərindən biridir.
Yanlış qidalanma. Doymuş yağ və xolesterinlə zəngin qidaların istehlakı ateroskleroza səbəb olmaqla təzyiqi artırır.
Xroniki xəstəliklər. Diabet, böyrək xəstəlikləri və yuxu apnesi kimi xroniki vəziyyətlər hipertoniya səbəbdir.
Dərmanlar. Bəzi dərmanlar, xüsusən də doğuşa nəzarət həbləri və soyuqdəymə dərmanları yantəsir kimi sözü gedən vəziyyətə səbəb ola bilər.
Bu amillər hipertoniyanın əsas səbəblərindəndir və bunları idarə etməkdikdə təzyiq daha ciddi sağlamlıq problemləri yarada bilər.
Əlaqəli məqalə: Ürək Genişlənməsi Müalicə Olunur? Ürək Genişlənməsi Niyə Olur?
Hipertoniya hansi ciddi xəstəliklərə səbəb ola bilər?
Qeyd etdiyimiz kimi, hipertoniya nəzarət edilmədikdə ciddi sağlamlıq problemlərinə səbəb ola bilər. Onun səbəb olduğu problemlərə aşağıdakılar daxildir:
Ürək xəstəlikləri. Bura daxildir;
Koronar arteriya xəstəliyi. Sözü gedən hal ürəyi qidalandıran damarların daralmasına və sərtləşməsinə səbəb olaraq infarkt riskini artırır.
Ürək çatışmazlığı. Nəzarətsiz hipertoniya ürəyin daha çox işləməsinə, ürək əzələlərinin zəifləməsinə və ürək çatışmazlığına səbəb ola bilər.
Sol mədəciyin hipertrofiyası. Təzyiq ürək əzələlərinin qalınlaşmasına səbəb olur və ürəyin düzgün işləməsini çətinləşdirir.
İflic. İflicin işemik insult, hemarragik insult növlərinin riski var.
Böyrək xəstəlikləri. Bura daxildir;
Xroniki böyrək xəstəliyi. Qadının damara etdiyi təzyiq böyrəklərdəki qan damarlarını zədələyərək böyrək funksiyasının pisləşməsinə, nəticədə isə xroniki böyrək xəstəliyinə səbəb ola bilər.
Böyrək çatışmazlığı. Sözü gedən problem səbəbilə olan qabaqcıl böyrək zədələnməsi dializ və ya böyrək nəqli tələb edən böyrək çatışmazlığına səbəb ola bilər.
Göz xəstəlikləri. Bura daxildir;
Retinopatiya. Hipertoniya gözün kiçik qan damarlarını zədələyərək retinopatiyaya səbəb ola bilər. Bu hal görmə itkisi yaradacaq qədər ciddi vəziyyətdir.
Optik neyropatiya. Optik neyropatiya optik sinirlərə qan axınının azalması nəticəsində baş verə bilər ki, bu da daimi görmə itkisinə səbəbdir.
Periferik arteriya xəstəliyi. Hipertoniya ayaqlarda və bədənin digər hissələrində damarların daralmasına və sərtləşməsinə səbəb ola bilər. Bu vəziyyət ayaqlarda ağrıya və yerimə çətinliyinə səbəbdir.
Anevrizma. Qan divara təzyiq göstərdikcə damar zəifləyir və genişlənir ki, bu da anevrizmaya gətirib çıxarır. Anevrizma yırtılırsa, həyati təhlükə olan qanaxmaya səbəb ola bilər.
Demans. Beyinə qan axınının azalması nəticəsində beyin zədələnməsi damar demensiyasına səbəb ola bilər.
Bu problemlərin qarşısını almaq üçün qan təzyiqini normalda saxlamaq və qalxan zaman aşağı salmaq mütləqdir.
Əlaqəli məqalə: Aşağı Ürək Döyüntüsü Qorxuludur? Bradikardiyanın 7 Səbəbi
Təzyiqi aşağı salmaq üçün nə etmək lazımdır?
Bu vəziyyəti düzgün idarə etmək sağlamlığınızı qorumaq və ürək xəstəlikləri riskini azaltmaq üçün çox vacibdir. Qanın damara ehtiyi təzyiqi aşağı salmaq üçün bunları edə bilərsiniz.
Balanslaşdırılmış qidalanma
Daimi məşq
Sağlam çəki
Alkoqol qəbulunun məhdudlaşdırılması
Siqareti atmaq
Stresi idarəetmə
Daimi tibbi müayinələr
Balanslaşdırılmış qidalanma. Sağlam və balanslı qidalanma bu vəziyyətin aşağı salınmasında mühüm rol oynayır. Bol tərəvəz, meyvə, tam taxıl və az yağlı süd məhsulları ilə qidalanmağa çalışın və çox duz qəbulunu azaldın.
Daimi məşq. Həftədə ən azı 150 dəqiqə orta aerobik məşq (gəzinti, üzgüçülük, velosiped sürmə) etməklə qan təzyiqinizi aşağı salmağınız mümkündür. Daimi idman ürək sağlamlığınızı da yaxşılaşdırır.
Sağlam çəki. Artıq çəki itirmək qan axınını idarə etməyə kömək edir.
Alkoqol qəbulunun məhdudlaşdırılması. Alkoqol qəbulunu azaltmaqla qanda olan təzyiqi aşağı sala bilərsiniz.
Siqareti atmaq. Siqaret qan damarlarını daraldır, qanın damara təyziqinin artmasına səbəb olur. Ona görə də siqareti tərgitmək vəziyyətin idarəsində faydalıdır.
Stresi idarəetmə. Meditasiya, dərin nəfəs və yoqa kimi stres idarə üsullarını tətbiq edərək narahatlığı nəzarət altında saxlaya bilərsiniz.
Daimi tibbi müayinələr. Təzyiqi müntəzəm olaraq ölçmək və həkim nəzarətində olmaq sözü gedən halı idarə etməyə kömək edir.
Bu addımlara əməl etməklə hipertoniyanın aşağı sala və sağlam həyat sürə bilərsiniz.
Əlaqəli məqalə: Ürək Döyüntüsü Çox Olarsa Nə Etməli? Taxikardiya Səbəbləri
Ev şəraitində qəfil yüksələn təzyiqə müdaxilə
Qan təzyiqi anidən kritik həddə çatdıqda, insanların əksəriyyəti təlaşa düşür. Bəs tezyiq yuxari olanda ne etmeli? İlk növbədə xəstəni sakitləşdirmək və rahat bir yerdə uzandırmaq lazımdır. Başın və çiyinlərin altını yastıqla bir qədər hündürə qaldırmaq, otağın havasını dəyişmək və sıxıcı geyimlərin yaxasını açmaq yuksek tezyiq zamani ilk yardım kimi mühüm addımlardandır. Dərin və yavaş-yavaş nəfəs almağa çalışmaq ürək ritmini və əsəb sistemini nizama salmağa kömək edir.
Əgər xəstənin yanında həkim tərəfindən əvvəlcədən böhran halları üçün təyin olunmuş təzyiq salan dərman varsa, dərhal qəbul edilməlidir. Lakin heç vaxt qonşunun və ya qohumun dərmanını istifadə etmək olmaz. Bütün bunlarla yanaşı, yüksək təzyiq zamanı nə etməli sualına ən doğru cavablardan biri də xəstənin vəziyyətini hər 10-15 dəqiqədən bir tonometrlə izləmək və rəqəmlər enməsə, ləngimədən təcili yardıma (103) müraciət etməkdir.
Dərmansız təzyiqin idarə edilməsi üçün istifadə oluan təbii vasitələr
Bir çox insan yalnız kimyəvi preparatlara arxalanmaq əvəzinə, alternativ və zərərsiz yollar axtarır, "tezyiqi nece salmaq olar?" deyə düşünür. Yüksək təzyiqin təbii yolla müalicəsi üçün bəzi sadə məişət vərdişləri və refleksoloji üsullar köməyə çata bilər. Məsələn, ayaqları isti (çox qaynar olmayan) su ilə dolu ləyəndə 10-15 dəqiqə saxlamaq qanın ayaqlara doğru yönəlməsinə və baş-boyun nahiyəsindəki yüksək təzyiqin qismən azalmasına səbəb olur.
Həmçinin, ilıq limonlu su və ya itburnu çayı içmək, boyun və çiyin nahiyəsinə yüngül masaj tətbiq etmək damarları rahatlada bilər. Lakin unutmaq olmaz ki, bu cür təbii üsullar ancaq yüngül dalğalanmalar zamanı dəstəkləyici rol oynayır və xroniki hipertoniya diaqnozu qoyulmuş xəstələrdə əsas tibbi müalicəni əvəz edə bilməz.
Təzyiqi aşağı salan qidalar hansılardır?
Təzyiqi aşağı salan bir sıra qidalar var:
Göyərtilər
Meyvələr
Süd və süd məhsulları
Yulaf
Balıq
Qoz, badam, fındıq
Paxlalılar
Günəbaxan toxumu
Sarımsaq
Zeytun yağı
Təzyiqi aşağı salmağın tibbi üsulları nələrdir?
Ev şəraitində olan üsullar işə yaramasa və təzyiq yüksək olsa, həkimə müraciət etmək mütləqdir. Həkim vəziyyətdən asılı olaraq bu üsullardan birini təyin edəcək:
ACF inhibitorları. ACF inhibitorları angiotensin çevirən ferment inhibitorları kimi tanınır və qan damarlarını genişləndirərək damara təzyiq edən qanın təzyiqini aşağı salır. Bu dərmanlar qan damarlarının daralmasının qarşısını almaqla işləyir və bununla da qan təzyiqini idarə edir.
ARB-lər. Angiotensin II reseptor blokerləri (ARB) qan damarlarını genişləndirərək problem aradan qaldırır.
Beta blokerlər. Beta blokerlər ürək döyüntüsünü yavaşlatmaqla və ürəyin iş yükünü azaltmaqla hipertoniyanın qarşısını alır.
Kalsium kanal blokerləri. Kalsium kanal blokerləri qan damarlarını genişləndirərək və ürəyin daralma qabiliyyətini azaldaraq qan damarlarının rahatlamasına və genişlənməsinə kömək edir.
Diuretiklər. Diuretiklər bədəndən artıq duz və suyu sidiklə çıxararaq hipertoniyanın qarşısını alır.
Bu dərman qruplarından hər biri vəziyyətdən asılı olaraq həkim tərəfindən təyin edilir və onların istifadəsi zamanı həkim nəzarətindən kənara çıxmaq olmaz.
Əlaqəli məqalə: Baş Beyin Damar Xəstəlikləri Üçün Hansı Müalicə Effektlidir?
Təzyiq qəfil aşağı düşərsə necə davranmalıyıq?
Hipertoniyadan danışarkən çox vaxt diqqətdən qaçan mühüm bir məqam da qan təzyiqinin anidən kəskin enməsidir (hipotoniya). Bəzən səhv doza dərman qəbulu, acqalma və ya qəfil maye itkisi səbəbindən yaranan bu vəziyyət də olduqca təhlükəlidir. Bəs təzyiq aşağı düşəndə nə etməli? İlk növbədə xəstə dərhal kürəyi üstə uzanmalı və ayaqları ürək səviyyəsindən yuxarı qalxacaq şəkildə altına yastıq qoyulmalıdır. Bu sadə manevr qanın beyinə və ürəyə doğru axışını sürətləndirərək həyati orqanları qidalandırır.
Əgər xəstənin şuuru yerindədirsə və udqunmaqda çətinlik çəkmirsə, ona bir stəkan duzlu ayran və ya şirin, tünd çay vermək qan təzyiqini qısa müddətdə toparlamağa kömək edəcək. Şiddətli başgicəllənmə, gözlərin qaralması, soyuq tər basma və ya bayılma hissi davam edərsə, mütləq həkimə müraciət olunmalıdır.
Təzyiqi aşağı salmaq üçün cərrahi müdaxilə nə zaman olur?
Təyziqi aşağı salmaq üçün cərrahi müdaxilələr nadir hallarda həyata keçirilir və adətən digər müalicə üsulları (dərmanlar, həyat tərzi dəyişiklikləri) qeyri-adekvat olduqda və ya müəyyən tibbi şəraitlə qarşılaşdıqda edilir. Cərrahi müdaxilə tələb edən şərtlər aşağıdakıları əhatə edir:
Böyrək arteriyasının stenozu. Böyrək damarlarının daralması olduqda, qanın damara təzyiq etməsinə səbəb ola bilir. Bu halla yaşandıqda böyrək arteriyasının stenozunu müalicə etmək üçün angioplastika və ya stent qoyulması kimi cərrahi prosedurlar həyata keçirilə bilər.
Feoxromositoma. Böyrəküstü vəzində rast gəlinən nadir şişdir feoxromositoma qanın damara təzyiqinə səbəb olur. Bu şişin cərrahi yolla çıxarılması hipertoniyanı da aradan qaldırır.
Koarktasiya (aorta stenozu). Aortanın daralması nəticəsində yaranan yüksək təzyiq hallarında daralmış sahə cərrahi müdaxilə ilə düzəldilir.
Böyrək transplantasiyası. Xroniki böyrək xəstəliyi olan və buna görə də yüksək təzyiq inkişaf etdirən xəstələrdə böyrək transplantasiyası tələb oluna bilər. Yeni böyrək xəstənin təzyiqini aşağı sala bilir.
Bu cür cərrahi müdaxilələr yalnız yüksək təzyiqin müəyyən bir əsas səbəbi olduqda həyata keçirilir. Hipertoniyanın müalicəsində həyat tərzi dəyişikləri və dərmanlarla müalicə daha çox təyin olunur. Cərrahiyyə variantları yalnız digər müalicə üsulları uğursuz olduqda və ya müəyyən bir struktur problem olduqda nəzərə alınır.
İnteqrativ təbabətlə təzyiqi aşağı salmaq üçün bitki mənşəli əlavələr və stresi idarə etmə üsulları istifadə edilə bilər. Duz qəbulunu azaltmaq, kaliumla zəngin qidalar qəbul etmək, eyni zamanda sarımsaqı kimi bitki mənşəli əlavələrdən istifadə etmək hiportaniya üçün faydalıdır.
Bundan əlavə, meditasiya və yoqa kimi stres idarə üsulları da qan təzyiqini aşağı salmağa kömək edir.
İnteqrativ Təbabətdə yüksək təzyiqin müalicəsi xəstəliyin səbəbinin araşdırılması ilə başlanılır. Səbəbə uyğun olaraq drenaj dekoksiya, suis orqan preparatları ilə müalicə aparılır. Eyni zamanda minerallarla zəngin düzgün qidalanma rejiminin təyini də önəmlidir.
Dərman qəbulunda nələrə diqqət etməli?
Bu gün apteklərdə müxtəlif təsirlərə və tərkiblərə malik onlarla yuksek tezyiq dermanlari satılır. Lakin yuxarıda sadalanan dərman qruplarının hər biri fərqli mexanizmlərlə işləyir. Buna görə də "bu dərman mənim tanışıma yaxşı təsir edib" məntiqi ilə dərman qəbul etmək sağlamlığa ciddi zərbə vura bilər. Dərman seçimi mütləq xəstənin yaşına, böyrək funksiyalarına və yanaşı xəstəliklərinə görə kardioloq tərəfindən təyin edilməlidir.
Xəstələrin ən çox buraxdığı səhv təzyiq normallaşdıqdan sonra dərmanın qəbulunu özbaşına dayandırmaqdır. Hipertoniya dərmanları ağrıkəsici deyil; onlar qanda müəyyən konsentrasiya yaratmaqla daimi müdafiə təmin edirlər. Dərmanı anidən kəsmək təzyiqin daha şiddətli şəkildə geri qayıtmasına (rebound effekti) gətirib çıxara bilər.
Təhlükə siqnallarını necə tanımalı?
Əgər qan təzyiqi anidən 180/120 mmHg və ya daha yuxarı dəyərlərə sıçrayıbsa, bu artıq sadəcə qısamüddətli yüksəlmə deyil, "hipertonik kriz" adlanan xüsusi və təhlükəli tibbi vəziyyətdir. Belə kəskin anlarda evdə tətbiq edilən sadə təbii üsullar kifayət etmir və daxili orqanların zədələnməsinin qarşısını almaq üçün təxirəsalınmaz tibbi müdaxiləyə ehtiyac yaranır.
Kriz zamanı xəstədə şiddətli sinə ağrısı, boğulma hissi (nəfəsdarlığı), ikigörmə, danışıqda bulanıqlıq və ya bədənin bir tərəfində keyimə müşahidə edilirsə, bu, insult və ya infarktın başlanğıc əlamətləri sayıla bilər. Belə hallarda heç bir saniyə itirmədən təcili yardım çağırılmalı, tibb briqadası gələnə qədər xəstə hərəkətsiz uzanılı vəziyyətdə və panikadan uzaq tutulmalıdır.
Nəticə: Tezyiqi Nece Salmaq Olar?
Tezyiqi nece salmaq olar sualı yüksək qan təzyiqindən əziyyət çəkən çox insanın gündəlik həyatında verdiyi önəmli suallardandır. Bu suala cavab tək bir yanaşma ilə kifayətlənmir – həm həyat tərzinin dəyişdirilməsi, həm də lazım gəldikdə tibbi müdaxilə vacibdir.
İlk növbədə, duz qəbulunun azaldılması, fiziki aktivliyin artırılması və stressin idarə olunması təzyiqin təbii yollarla salınmasında mühüm rol oynayır. Məsələn, gündəlik gəzinti, yoga, meditasiya və sağlam qidalanma təzyiqin normaya düşməsinə kömək edə bilər. Xüsusilə, kaliumla zəngin qidalar (banan, ispanaq, avokado) və sarımsaqın rasiona əlavə olunması təbii olaraq təzyiqin azalmasına səbəb olur.
Əgər həyat tərzi dəyişiklikləri kifayət etmirsə, həkim təyinatı ilə təzyiq salan dərmanlardan istifadə olunmalıdır. Dərman qəbulu zamanı həkim nəzarəti vacibdir. Nəticə etibarilə, tezyiqi nece salmaq olar sualının cavabı həm həyat tərzinə, həm də şəxsin tibbi vəziyyətinə uyğun olaraq fərqlənir.
