Xərçəng diaqnozu bir insan və onun ailəsi üçün hər zaman sarsıdıcı bir xəbərdir. Xüsusilə də diaqnoz "4-cü dərəcə" olaraq təyin edildikdə, pasiyentlər çox vaxt bunu bir son kimi qəbul edirlər. Lakin müasir tibb və onkologiya elmi son illərdə o qədər inkişaf etmişdir ki, əvvəllər qısa müddətdə həyati təhlükə yaradan bir çox xərçəng növü bu gün xroniki xəstəliklər (şəkərli diabet və ya hipertoniya kimi) səviyyəsində idarə oluna bilir.
Bəs 4-cü dərəcəli xərçəng tam olaraq nə deməkdir? Bu mərhələdə bədəndə hansı bioloji proseslər gedir? Klassik onkologiyanın və orqanizmin özünü bərpa gücünü hədəfləyən İnteqrativ Təbabətin bu çətin mərhələdə xəstəyə verə biləcəyi dəstəklər nələrdir? Gəlin bu mürəkkəb xəstəliyə həm elmi, həm də bioloji prizmadan nəzər salaq.
Metastaz nədir?
Metastaz, bədxassəli şiş (xərçəng) hüceyrələrinin yarandıqları ilkin orqandan ayrılaraq qan və ya limfa damarları vasitəsilə bədənin digər hissələrinə yayılması və orada yeni şiş ocaqları (koloniyaları) yaratması prosesidir. Bir xərçəngin 4-cü mərhələyə keçdiyini göstərən ən həlledici bioloji faktor məhz metastazın baş verməsidir. Xərçəng hüceyrələri daha çox qan dövranının intensiv olduğu qaraciyər, ağciyər, sümüklər və baş beyin kimi orqanlara metastaz verməyə meyllidir.
4-cü dərəcəli xərçəng (metastatik xərçəng) nədir?
Tibbi dildə "Metastatik" və ya "İrəli mərhələ" adlandırılan 4-cü dərəcəli xərçəng, bədxassəli şişin artıq öz sərhədlərini aşaraq uzaq orqanları işğal etməsi deməkdir. Məsələn, əgər süd vəzində yaranan bir xərçəng hüceyrəsi qan vasitəsilə ağciyərə, qaraciyərə və ya sümüklərə yayılıbsa, bu orqanlarda yaranan yeni şişlər ağciyər xərçəngi adlanmır; bu artıq 4-cü dərəcəli süd vəzi xərçəngi hesab olunur.
Bu mərhələdə xəstəliyin xarakteri tamamilə dəyişir. Artıq problem sadəcə bir orqanın zədələnməsi deyil, bütün orqanizmi əhatə edən sistemli bir böhrandır.
Metastaz prosesi necə baş verir?
Xərçəng hüceyrələrinin yayılması bir neçə bioloji mərhələdən ibarətdir:
İşğal (İnvaziya): Xərçəng hüceyrələri ilk yarandıqları toxumanın sərhədlərini aşaraq qonşu sağlam toxumalara nüfuz edir.
Qan və limfa dövranına keçid: Mutasiyaya uğramış hüceyrələr qan damarlarına və ya limfa sisteminə daxil olaraq bütün bədəndə dövr etməyə başlayır.
Yeni damarlanma (Angiogenez): Gəzən xərçəng hüceyrələri yeni bir orqanda (məsələn, qaraciyərdə) yerləşir və orada sürətlə böyümək üçün bədəni aldadaraq özünə yeni qan damarları çəkməyə məcbur edir.
İmmun sistemindən gizlənmə: Təəssüf ki, xərçəng hüceyrələri bədənin müdafiə hüceyrələrindən (T-limfositlərdən) gizlənmək üçün xüsusi zülal "maskaları" taxır və immunitet onları düşmən kimi tanıya bilmir.
4-cü dərəcəli xərçəngin əlamətləri nələrdir?
Bu mərhələdə simptomlar xərçəngin ilk yarandığı yerdən çox, metastaz verdiyi (yayıldığı) orqanlara görə dəyişir:
Sümüklərə yayılma (Sümük metastazı): Kəskin və davamlı sümük ağrıları, çox kiçik travmalardan yaranan sınıqlar.
Ağciyərlərə yayılma: Səbəbsiz nəfəs darlığı, quru və bitməyən öskürək, bəzən qanlı bəlğəm.
Qaraciyərə yayılma: Dərinin və gözlərin saralması (sarılıq), sağ qabırğaaltı nahiyədə ağrı və qarında su toplanması (assit).
Beyinə yayılma: Səhərlər kəskinləşən baş ağrıları, ürəkbulanma, tarazlıq itkisi, görmə problemləri və epilepsiya bənzəri qıcolmalar.
Ümumi əlamətlər: Xəstədə kəskin çəki itkisi (kaxeksiya), dərin iştahasızlıq və xroniki yorğunluq müşahidə edilir.
4-cü dərəcəli xərçəng tam müalicə olunurmu?
Bu sualın cavabı həm xərçəngin növünə, həm də xəstənin ümumi bioloji müqavimətinə bağlıdır. Klassik onkologiyada 4-cü dərəcəli xərçəng əksər hallarda "tam sağalmaz, lakin idarə edilə bilən" xəstəlik hesab olunur. Lakin xəstəliyin tam müalicə olunmaması, hər şeyin bitdiyi mənasına gəlmir. Müalicənin əsas məqsədi "tam şifa" (kürativ yanaşma) deyil, xəstəliyin irəliləməsini dayandırmaq, şişin ölçüsünü kiçiltmək, ağrıları aradan qaldırmaq və xəstəyə mümkün olan ən yüksək keyfiyyətli və uzun bir ömür bəxş etməkdir.
Bəzi xərçəng növlərində (məsələn, testikulyar xərçəng, bəzi lenfoma növləri) 4-cü mərhələdə belə tam sağalma ehtimalı mövcuddur. Digər hallarda isə pasiyentlər müasir müalicələrlə illərlə (hətta onilliklərlə) normal həyatlarına davam edə bilirlər.
Klassik tibb bu mərhələdə hansı üsulları tətbiq edir?
Kimyaterapiya (Ximioterapiya): Qan vasitəsilə bütün bədənə yayılaraq sürətlə bölünən xərçəng hüceyrələrini məhv edir. Lakin eyni zamanda sağlam hüceyrələrə (saç kökləri, qan hüceyrələri, mədə-bağırsaq epitelisi) də zərər verir.
Hədəfəyönlü Terapiya (Ağıllı Dərmanlar): Yalnız xərçəng hüceyrələrinin genetik mutasiyalarını hədəf alır və sağlam toxumalara toxunmur. Bu, onkologiyanın ən böyük nailiyyətlərindən biridir.
İmmunoterapiya: Xərçəng hüceyrələrinin taxdığı "maskaları" çıxararaq bədənin öz immun sisteminə (T-hüceyrələrinə) xərçəngə hücum etmək əmri verir.
Paliativ Şüa Terapiyası (Radioterapiya): 4-cü mərhələdə adətən qanamaları dayandırmaq, beyin və ya sümük metastazlarının yaratdığı şiddətli ağrıları yüngülləşdirmək üçün tətbiq olunur.
İnteqrativ Təbabətin 4-cü dərəcəli xərçəngdə rolu
Xərçənglə mübarizədə ən böyük problem, ağır kimyaterapiya dərmanlarının onsuz da zəifləmiş bədəni (qaraciyər, böyrəklər və immuniteti) kəskin dərəcədə yükləməsi və çökdürməsidir. Çox vaxt pasiyentlər xərçəngdən deyil, müalicənin yaratdığı toksiklikdən və immunitet itkisindən həyatını itirirlər. Məhz bu nöqtədə Bioloji Təbabət (İnteqrativ Təbabət) həyati bir missiya daşıyır. Məqsəd kimyaterapiyanı rədd etmək deyil, bədəni bu ağır müharibəyə tab gətirəcək qədər gücləndirməkdir:
Ozonoterapiya (Hüceyrələrin Oksigenlənməsi): Alman alimi Otto Warburg sübut etmişdir ki, xərçəng hüceyrələri oksigensiz və asid (turş) mühitdə yaşayır və çoxalır. Oksigen xərçəng hüceyrələri üçün zəhərdir. Qana tətbiq edilən yüksək dozalı Ozonoterapiya bədəni oksigenlə doyuraraq xərçəngin yayılması üçün əlverişsiz mühit yaradır. Həmçinin kimyaterapiyanın təsirini artırır və yan təsirlərini yüngülləşdirir.
Yüksək Dozalı Damardaxili C Vitamini: Yüksək dozalarda venadaxili verilən C vitamini sağlam hüceyrələr üçün antioksidant olsa da, xərçəng hüceyrələri daxilində hidrogen peroksid (oksigenli su) yaradaraq onları məhv edən bir pro-oksidanta çevrilir. Bu üsul dünyada inteqrativ onkologiyanın əsasını təşkil edir.
Bioloji Detoksikasiya və Mikrobiom Dəstəyi: Kimyaterapiyanın yaratdığı ağır metallar və zəhərlər xüsusi bioloji preparatlarla qaraciyər və böyrəklərdən təmizlənir. Eyni zamanda immunitetin 70 faizinin yerləşdiyi bağırsaq mikrobiomu xüsusi probiotiklərlə qorunur ki, bədən xərçənglə təkbaşına da mübarizə apara bilsin.
Çox Soruşulan Suallar
4-cü mərhələ xərçəng birbaşa ölümcüldürmü?
Xeyr. 4-cü dərəcəli xərçəng ciddi və irəli mərhələ olsa da, dərhal ölüm demək deyil. Düzgün müalicə və bioloji dəstəklə xəstələr uzun illər həyat keyfiyyətini qoruyaraq yaşaya bilirlər.
4-cü dərəcəli xərçəng xəstələrinin ömrü nə qədərdir?
Bu, xərçəngin növündən (məsələn, ağciyər, prostat, döş xərçəngi), mutasiyanın növündən, xəstənin yaşından və müalicəyə verdiyi reaksiyadan asılı olaraq aydan onilliklərə qədər dəyişə bilər. Hər bir xəstənin hekayəsi unikaldır.
Metastatik xərçəng hər zaman şiddətli ağrı verirmi?
Hər xəstədə ağrı olmur. Xüsusilə sümük və ya sinir mərkəzlərinə metastaz olduqda ağrı yarana bilər. Lakin müasir paliativ tibb və şüa terapiyası sayəsində xərçəng ağrıları böyük ölçüdə və ya tamamilə kəsilə bilir.
4-cü mərhələdə cərrahi əməliyyat (şişin kəsilməsi) edilə bilərmi?
Adətən 4-cü dərəcədə xəstəlik bütün bədənə yayıldığı üçün əməliyyat (kəsib çıxarma) ilk seçim olmur. Lakin şiş qanaxma verirsə, bağırsağı tıxayırsa və ya sümük qırılması riski yaradırsa, həyat qurtarmaq və ya ağrını azaltmaq məqsədilə paliativ cərrahiyyə icra oluna bilər.
Xərçəng xəstələri şəkər və karbohidrat yeyə bilərmi?
PET/KT müayinələri də sübut edir ki, xərçəng hüceyrələri sağlam hüceyrələrə nisbətən qlükozanı (şəkəri) 15-20 dəfə daha çox istehlak edir. Buna görə də xərçəngin inkişafını yavaşlatmaq üçün rafinə edilmiş şəkər, ağ un və qablaşdırılmış karbohidratlar rasiondan tamamilə çıxarılmalı, xəstə daha çox protein və sağlam yağlarla qidalanmalıdır.
