Qoturluq: Səbəbləri, Əlamətləri və Müalicə Yolları
Qoturluq (qotur xəstəliyi) — qaşınan səpgilər və dəridə qabarıqlıqla xarakterizə olunan allergik dəri xəstəliyidir. Bu məqalədə qoturluğun səbəbləri, simptomları, qarşısının alınması və müalicə üsulları barədə ətraflı məlumat əldə edəcəksiniz.Qoturluq nədir? - Xəstəliyin ümumi təsviri
Qoturluq (qotur xəstəliyi), dəridə ani ortaya çıxan qaşınmalı, qabarıq səpgilərlə xarakterizə olunan bir allergik dəri reaksiyasıdır. Qoturluq (qotur xəstəliyi) zamanı dərinin üst təbəqəsində kiçik damarlar genişlənir və maye sızaraq qızarmış, səthi ağarabilən şişkinliklər əmələ gətirir.Səpgilər bədən boyunca istənilən nahiyədə peyda ola bilər və adətən 24 saat içində bir yerdə yox olub, başqa yerdə çıxa bilər.Qoturluq (qotur xəstəliyi) əksər hallarda kəskin gedişlidir (6 həftədən az davam edir) və tez keçir. Lakin bəzi insanlarda xroniki qoturluq (qotur xəstəliyi) inkişaf edir ki, bu zaman səpgilər aylar və ya illər boyu təkrar-təkrar çıxır. Qoturluq (qotur xəstəliyi) bəzən angioödem adlı daha dərin toxumaların şişməsi ilə müşayiət oluna bilər – xüsusən göz qapaqları, dodaqlar, boğaz kimi nahiyələrdə (bu vəziyyət həyati təhlükəli ola bilər).
Aşağıda qoturluğun qarşısının alınması, simptomları, diaqnostikası, müalicəsi və həyat tərzi barədə ətraflı məlumat ala bilərsiniz.
Qoturluğun yaranma səbəbləri və risk faktorları, qorunma yolları
Qoturluğun (qotur xəstəliyi) qarşısını almaq üçün əsas strategiya onun yaranmasına səbəb olan amillərdən qaçınmaqdır. Bir çox hallarda kəskin qoturluğun (qotur xəstəliyi) səbəbini tam müəyyən etmək mümkün olmasa da, onu alovlandıran mühitdən uzaq durmaq yeni səpgilərin çıxmasının qarşısını ala bilər:
• Allergenlərdən uzaq durun: Hansı qida, dərman və ya maddələrin sizdə qoturluğa (qotur xəstəliyi) səbəb olduğunu bilirsinizsə, onları qəbul etməyin. Məsələn, fıstıq, dəniz məhsulları, yumurta, süd kimi qidalar; penisilin, aspirin, bəzi ağrıkəsicilər kimi dərmanlar tez-tez qoturluq (qotur xəstəliyi) törədən allergenlərdir. Həkiminiz allergiya testləri ilə spesifik səbəbi tapa bilər.
• Ətraf mühiti nəzarətdə saxlayın: Toz, tozcuq, heyvan tükü kimi hava ilə alınan allergenlər bəzi insanlarda qoturluğa (qotur xəstəliyi) yol aça bilir. Belə hallarda evdə tozsoranla təmizlik etmək, yataq dəstinizi tez-tez yumaq, ev heyvanlarını yataq otağına buraxmamaq kimi tədbirlər görmək tövsiyə olunur.
• Dəriyə birbaşa təmasdan çəkinin: Əlcəklər, bəzi dezinfektantlar, boyalar allergik reaksiyaya səbəb ola bilər. Dəri testləri nəticəsində sizdə allergiya aşkarlanmış maddələrlə (məsələn, nikel, ətirli sabunlar) kontaktdan qaçmaq lazımdır.
• Həşərat dişləmərinə qarşı tədbir alın: Arı, eşşəkarısı kimi həşərat sancmaları bəzi insanlarda yayğın qoturluq (qotur xəstəliyi) reaksiyasını sürətləndirə bilər. Açıq havada diqqətli olun, parfümlü kosmetika istifadə etməyin, parlaq rəngli geyimlər geyinməyin, əgər daha əvvəl ağır allergik reaksiya keçirmisinizsə.
• Fiziki faktorları nəzərə alın: Bəzi qoturluq (qotur xəstəliyi) növləri fiziki təsirlərlə bağlıdır – məsələn, soyuq qoturluğu (qotur xəstəliyi) soyuq havada çıxır, xolinergik qoturluq (qotur xəstəliyi) istidə, tərləmə ilə çıxır, dermatoqrafizm dəriyə cızıq çəkəndə çıxır və s. Əgər sizdə bu cür xüsusi nələrsə varsa, müvafiq tədbir alın: soyuq havada qoruyucu geyim geyinin, çox isti duşdan çəkinin, dərini sürtməyin və s.
• Stress və yorğunluqdan yayının: Bəzi insanlarda emosional stress və ya yuxusuzluq da qoturluğa (qotur xəstəliyi) səbəb ola bilir (bunun səbəbi stress hormonlarının immun reaksiyaları təsirləndirməsidir). Odur ki, sağlam yuxu rejimi saxlayın və stressi idarə etmə yollarını tətbiq edin.
Ümumiyyətlə, qoturluq (qotur xəstəliyi) xəstələri öz təcrübələrinə əsasən hansı vəziyyətlərin səpgiləri artırdığını öyrənib, həmin faktorları minimuma endirməlidir. Məsələn, əvvəllər bitki tozlanması mövsümündə qoturluq keçirmisinizsə, həmin dövrdə açıq havada az olmağa və evə gəlincə paltarlarınızı dəyişib duş almağa çalışın. Qarşısının alınması tam olmasa belə, bu kimi tədbirlər ilə qoturluq (qotur xəstəliyi) tutmalarının tezliyini və şiddətini azaltmaq mümkündür.
Qoturluğun əlamətləri və dəri səpgilərinin xüsusiyyətləri
Qoturluğun (qotur xəstəliyi) əsas simptomu dəridə əmələ gələn qaşınan, qabarmış səpgilərdir. Bu səpgilər– qabarcıqlar aşağıdakı xüsusiyyətlərə malik olur:• Rəngi: Ətrafı qızarmış, ortası isə təzyiq edən zaman ağaran (solğun) olur. Açıq dəri rəngli insanlarda qabarıq hissə qırmızı, tünd dəriyə malik insanlarda bəzən tünd bənövşəyi və ya qəhvəyi görünə bilər.
• Forması və ölçüsü: Qoturluq (qotur xəstəliyi) səpgiləri yumru, oval və ya ilanvari qeyri-müntəzəm formalar ala bilər. Ölçüləri bir neçə millimetrdən bir neçə santimetrə qədər dəyişə bilər – bəzən noxud boyda, bəzən boşqab böyüklüyündə qabarıqlar yarana bilər.
• Qaşınma intensivliyi: Qabarcıqlar adətən güclü qaşınır, bəzən isə yanma və gicişmə hissi də verə bilər. Qaşındıqca həmin sahədə səpgilər daha da arta və birləşə bilər.
• Yox olma xüsusiyyəti: Ayrı-ayrı səpgilər adətən 24 saat ərzində solur və iz buraxmadan itir. Lakin yeniləri çıxa bildiyi üçün xəstədə davamlı səpgilər varmış kimi görünə bilər.
Angioödem: Əgər qoturluq (qotur xəstəliyi) dərin dərialtı toxumaya da yayılırsa, buna angioödem deyilir. Angioödem zamanı xüsusilə göz ətrafı, dodaqlar, yanaqlar, əllər-ayaqlar və cinsiyyət orqanları ətrafında şişkinlik əmələ gələ bilər. Bu şişkinliklər ağrılı ola bilər və dəri gərgin, isti hiss olunur. Angioödem əgər dil, boğaz kimi hava yolunu daraldan bölgədə baş verərsə, nəfəs darlığı yarada biləcəyi üçün təcili yardım tələb edir.
Qoturluğun (qotur xəstəliyi) yox olması: Kəskin qoturluq (qotur xəstəliyi) çox zaman bir neçə gün və ya həftə içində tam keçib gedir. Xroniki qoturluq (qotur xəstəliyi) isə 6 həftədən uzun sürən, gündəlik və ya tez-tez təkrarlanan səpgilərlə xarakterizə olunur. Xroniki qoturluğun (qotur xəstəliyi) səbəbi çox vaxt tapılmasa da, bəzən autoimmun pozğunluqlarla əlaqəli ola bilər (məsələn, tiroid autoimmun xəstəliyi fonunda).
Nə zaman həkimə müraciət etməli? Əgər dəri səpgiləriniz 2-3 gündən çox davam edirsə və ya tez-tez qayıdırsa, allergoloq və ya dermatoloqa müraciət edin. Xüsusilə, səpgilərlə yanaşı dodaq və göz qapaqlarında şişmə, nəfəs almaqda çətinlik, boğazda daralma hissi varsa – bu, anafilaksiya əlaməti ola bilər və dərhal təcili tibbi yardım çağırılmalıdır.
Qoturluğun diaqnostik testləri: Allergiya testləri və analizlər
Həkim qoturluğu (qotur xəstəliyi) adətən xarakterik dəri görünüşünə əsasən müəyən edir. Xəstənin dərisini müayinə etdikdə bir tərəfdən digər tərəfə köç edən, qaşınan, ortası solğun qabarcıqlar tipik mənzərə müşahidə olunur.Diaqnozu dəqiqləşdirmək və səbəbini araşdırmaq üçün aşağıdakı yanaşmalar ola bilər:• Xəstə tarixçəsi və müşahidə: Həkim sizdən səpgilərin nə vaxt başladığını, nə qədər davam etdiyini soruşacaq. Həmçinin, son dövrdə yediyiniz qidalar, qəbul etdiyiniz dərmanlar, həşərat dişləmələri, yoluxucu xəstəlik keçirmisinizmi kimi suallar verə bilər. Bu məlumatlar mümkün faktorları aşkar etməyə yönəlidir.
• Allergiya testləri: Kəskin qoturluğun (qotur xəstəliyi) aydın səbəbini tapmaq üçün dəri prik testi və ya qan analizləri (spesifik IgE antikor testləri) həyata keçirilə bilər. Dəri prik testində müxtəlif allergen ekstraktları dərinizə az miqdarda tətbiq olunaraq reaksiyaya baxılır. Hər hansı birində qızarma-şişmə yaranarsa, demək ki, o maddəyə qarşı allergiyanız var. Qan testləri də bənzər şəkildə qida və ya hava yolu ilə keçən allergenlərə qarşı anticisimlərin varlığını göstərə bilər.
• Digər analizlər: Xroniki qoturluğun (qotur xəstəliyi) altında yatan səbəbləri araşdırmaq üçün bəzi hallarda əlavə qan testləri (tam qanda iltihab göstəriciləri, tiroid funksiyası testləri, autoimmün markerlər) və ya dəri biopsiyası tələb oluna bilər.
Çox vaxt kəskin qoturluq (qotur xəstəliyi) diaqnozu üçün geniş testə ehtiyac olmur, çünki səpgilər öz-özünə sönə bilər. Xroniki qoturluq (qotur xəstəliyi) hallarında isə həm xəstənin həyat keyfiyyətini artırmaq, həm də bəlkə altda yatan problemi (məsələn, autoimmun xəstəliyi) müəyyən etmək üçün diaqnostik araşdırmalar aparılır.
Qoturluq üçün effektiv müalicə üsulları
Qoturluqğun (qotur xəstəliyi) müalicəsində əsas məqsəd qaşınmanı aradan qaldırmaq və yeni səpgilərin çıxmasının qarşısını almaqdır. Bir çox hallarda qoturluq (qotur xəstəliyi) müalicəsiz öz-özünə keçə bilər, lakin simptomları yüngülləşdirmək üçün dərmanlardan istifadə olunur. Əsas müalicə yanaşmaları bunlardır:• Antihistaminlər: Qoturluq (qotur xəstəliyi) müalicəsinin birinci xətti antihistamin preparatlardır (H1 reseptor blokerləri). Bu dərmanlar histaminin təsirini blok edərək qaşınma və səpgiləri azaldır.
• Steroidlər: Qısa müddətli ağır kəskinləşmələrdə sistemik kortikosteroidlər istifadə oluna bilər. Lakin steroidlərin uzunmüddətli istifadəsi ciddi yan təsirlərə yol açdığı üçün, adətən, ancaq qısa kəskin mərhələni idarə etmək üçün verilir.
• Adrenalin: Əgər qoturluq (qotur xəstəliyi) anafilaksiyanın bir hissəsi olaraq inkişaf edibsə və xəstədə boğulma, arterial təzyiqin düşməsi, yayğın ödəm kimi ciddi əlamətlər varsa, təcili şəkildə əzələdaxili adneralin inyeksiyası edilir. Bu, həyat qurtarıcı bir tədbirdir və təcili yardım çağırıldıqdan sonra xəstəyə vurulur.
• Angioödem hallarında əlavə tədbirlər: Dodaq və boğaz şişkinliyi olduqda xəstə xəstəxanaya yatırılıb müşahidə altına alınır. Tənəffüs yolu riski varsa, nəfəs borusunun intubasiyası belə lazım gələ bilər.
Xoşbəxtlikdən, əksər hallarda antihistaminlərlə qoturluq (qotur xəstəliyi) kontrol altına alınır və ciddi müdaxilələr tələb etmir. Əsas odur ki, xəstələr həkimin təyin etdiyi dozalarda dərmanlarını qəbul etsinlər. Xroniki qoturluqda (qotur xəstəliyi) bəzən davamlı profilaktik antihistamin istifadəsi lazım gələ bilər. Həkiminiz sizin üçün ən uyğun və təhlükəsiz müalicə planını müəyyən edəcəkdir.
Qoturluq zamanı gündəlik həyat tərzində dəyişikliklər
Qoturluq (qotur xəstəliyi) xəstələrinin gündəlik həyatlarında edəcəyi bəzi dəyişikliklər səpgilərin daha tez keçməsinə və ya daha az rahatsız etməsinə kömək edə bilər:• Sərin mühit və kompreslər: İsti hava və istilik qoturluq (qotur xəstəliyi) qaşınmasını artırır. Mümkün olduğu qədər sərin, yaxşı havalandırılan yerdə olun. Qaşınan səpgilərin yaş kompres sərin, bunu tətbiq etmək qaşınmanı azalda bilər. Həmçinin, ilıq-sərin duş qaşınmanı müvəqqəti azaldır.
• Geyim seçimi: Dar, sintetik və ya yun materiallı geyimlər dərini qıcıqlandırıb səpgiləri artıra bilər. Boş, pambıq kimi yumşaq parçalardan paltarlar geyinin.
• Dəriyə qulluq: Qoturlu (qotur xəstəliyi) dəriyə sərt sabunlar vurmayın, neytral pH-li yuyucu vasitələr seçin. Duşdan sonra aromalı olmayan nəmləndiricilər sürtmək dərinin baryerini gücləndirə və qıcıqlanmanı azalda bilər.
• Stress və emosional durum: Xroniki qoturluq (qotur xəstəliyi) bəzi insanlarda stresslə əlaqəli təkrarlayır. Ona görə kifayət qədər yatmağa, istirahətə və stres idarəsinə diqqət yetirin. Həmçinin, daimi qaşınma və səpgilər əsəbləşdirici ola bildiyindən, yaxınlarınızla hisslərinizi bölüşməkdən çəkinməyin. Lazım olarsa, psixoloji dəstək almaq ümumi həyat keyfiyyətinizi artıracaq.
• Qida gündəliyi tutun: Qoturluğun (qotur xəstəliyi) qidalarla əlaqəli ola biləcəyini düşünürsünüzsə, yediklərinizi və sonrasında səpgilərin vəziyyətini qeyd edin. Məsələn, hər dəfə dəniz məhsulu yedikdən sonra qoturluq (qotur xəstəliyi) keçirdiyinizi görürsünüzsə, bunu həkimə bildirin və həmin qidadan uzaq durun.
• Spirt və kofeindən çəkinin: Alkoqol qan damarlarını genişləndirir və dəridə qızarma-qaşınmanı artıra bilər. Kofein də bəzi insanlarda qaşınma hissini yüksəldə bilər. Qoturluq (qotur xəstəliyi) aktiv fazada olduğu zaman spirtli içki və çoxlu kofein qəbulundan çəkinmək məsləhətdir.
Qoturluq (qotur xəstəliyi) çox hallarda müvəqqəti bir narahatlıq olsa da, xroniki hala keçdikdə insanı bezdirə bilər. Lakin düzgün dərman istifadə etməklə və sadə həyat tərzi dəyişiklikləri ilə onunla rahat yaşamaq mümkündür. Əgər verilən tövsiyələrə baxmayaraq qoturluq (qotur xəstəliyi) davam edirsə, həkiminizlə birlikdə əlavə müalicə planları (məsələn, immunoterapiya və s.) barədə məsləhətləşin. Unutmayın ki, ümid var: xroniki qoturluq (qotur xəstəliyi) xəstələrinin böyük bir qismində müəyyən müddət sonra (bir neçə il içində) səpgilər tamamilə yoxa çıxır.
