Bəzən gündəlik həyatın axışı içində sadə görünən bir səhv, ciddi sağlamlıq problemlərinə yol aça bilər. Soyuducuda unudulmuş bir yemək, səhv içilən bir dərman və ya evdə açıq qalan qaz, bunların hamısı zəhərlənmə riskini artırır. İnsanlar əksər hallarda bu vəziyyətlə qarşılaşanda nə baş verdiyini dərhal başa düşmür. Halbuki, zəhərlənmənin ilk əlamətləri vaxtında tanınsa, vəziyyətin ağırlaşmasının qarşısı alınar. Bu yazıda zəhərlənmə əlamətləri, səbəbləri və görülməli ilk addımlar haqqında aydın və praktik məlumatları tapa bilərsiniz.
Zəhərlənmə Nədir?
Zəhərlənmə, bədənə zərərli bir maddənin daxil olması ilə orqanizmdə normal funksiyaların pozulması halıdır. Bu maddələr gündəlik həyatda tez-tez qarşılaşdığımız qidalar, dərmanlar, kimyəvi maddələr və ya qazlar ola bilər. Əsas məsələ, bu maddələrin miqdarı və orqanizmlə necə təmasda olmasıdır.
Zəhərlənmə birdən baş verə bilər və çox vaxt fərqinə varmaq çətindir. Xüsusilə uşaqlar, yaşlılar və xroniki xəstəliyi olan şəxslər üçün bu risk daha yüksəkdir. İnsan bədəni, zəhərli maddələrə qarşı müəyyən həddə qədər müqavimət göstərə bilər, amma bu hədd aşıldıqda təhlükəli proseslər başlayır.
Zeherlenme Elametleri Nələrdir?
Zəhərlənmənin əlamətləri, təsir edən maddənin növünə, miqdarına və daxilolma yoluna görə dəyişir. Ancaq bəzi ümumi simptomlar mövcuddur ki, diqqət yetirilmədikdə ciddi nəticələrə səbəb ola bilər.
Zeherlenme elametleri:
Bulantı və qusma (ilk reaksiya olaraq tez-tez görünür)
Qarın ağrısı və ishal (xüsusilə qida zəhərlənməsində)
Başgicəllənmə, baş ağrısı, zəiflik (sinir sisteminin reaksiyası)
Tərləmə, dəridə solğunluq və ya qızartı
Şüur bulanıqlığı və nəfəs almaqda çətinlik
Bu simptomlar bir neçə dəqiqə və ya saat ərzində inkişaf edə bilər. Vacib olan, bu əlamətləri görən şəxsin vəziyyətinin necə dəyişdiyini izləməkdir.
Zəhərlənmə Necə Olur?
Zəhərlənmənin baş vermə yolları müxtəlifdir. Ən çox rast gəlinən formalar qida yolu ilə udulma, tənəffüs yolu ilə qəbul, dəri ilə təmas və daxilə vurulmadır. Hər yolun özünəməxsus riskləri və simptomları var.
Məsələn, kimyəvi maddə ilə təmas edən biri dərisində yanma və qızartı hiss edə bilər. Tənəffüs yolu ilə zəhər qəbul edən şəxslərdə isə tez-tez nəfəs darlığı və başgicəllənmə müşahidə olunur. Zəhərli maddə qan dövranına keçdikcə təsiri genişlənir və bir neçə orqanı eyni anda zədələyə bilər.
Bu səbəbdən, zəhərlənmənin necə baş verdiyini anlamaq, düzgün müdaxilə üçün əsasdır. Zəhərlənmə yolunu müəyyən etmək, doğru müalicə üsulunu seçmək üçün vacibdir.
Qida Zəhərlənməsinin Əlamətləri
Qida zəhərlənməsi, bədənə bakteriyalar, viruslar və ya toksinlər vasitəsilə daxil olan yoluxmuş qidaların nəticəsidir. Ən çox yayılmış səbəblərdən biri düzgün bişirilməmiş və ya uzun müddət açıqda qalmış yeməklərdir.
Qida zəhərlənməsi zamanı aşağıdakı əlamətlər müşahidə olunur:
Qusma və ishal (tez-tez və kəskin şəkildə baş verir)
Qarın ağrısı və kramp şəklində sancılar
Yüksək hərarət və ümumi halsızlıq
Simptomlar qidanın qəbulundan bir neçə saat sonra başlaya bilər və 1-2 gün davam edə bilər. Əgər ishal qanlıdırsa və ya qusma kəsilmirsə, bu, ciddi zəhərlənmə göstəricisidir.
Dərman Zəhərlənməsinin Əlamətləri
Dərman zəhərlənməsi, təyin olunmuş dozanın aşılması, səhv dərmanın qəbulu və ya dərmanların bir-biri ilə uyğunlaşmaması nəticəsində baş verir. Xüsusilə uşaqların təsadüfən dərman içməsi geniş yayılmış səbəblərdəndir.
Dərmanla bağlı zəhərlənmələrdə bu əlamətlərə rast gəlinir:
Yuxululuq, huşun zəifləməsi və ya şüur itkisi
Qan təzyiqində kəskin dəyişikliklər
Nəbzin yavaşlaması və ya sürətlənməsi
Bəzi hallarda nəfəs almaqda çətinlik və qıcolmalar da ola bilər. Bu simptomlar ciddi təhlükə göstəricisidir və dərhal tibbi müdaxilə tələb edir.
Kimyəvi Maddələrlə Zəhərlənmə Əlamətləri
Kimyəvi maddələr gündəlik həyatda çox geniş yayılıb. Ev təmizləyici vasitələr, pestisidlər, sənaye məhsulları və boyalar zəhərlənmə riski daşıyan başlıca mənbələrdir.
Kimyəvi zəhərlənmə zamanı aşağıdakı simptomlar görülə bilər:
Boğazda yanma hissi və öskürək
Dəridə yanma, qızartı və qaşınma
Nəfəs almaqda çətinlik və göz yaşarması
Bəzi kimyəvi maddələr bədənə yalnız dəri ilə təmasda deyil, havada buxarlanaraq da təsir edir. Bu baxımdan, belə hallarda dərhal açıq havaya çıxmaq və tibbi yardım almaq tövsiyə olunur.
Qazdan (Karbon Monoksid) Zəhərlənmə Əlamətləri
Karbon monoksid qazı, qoxusuz və rəngsiz olduğu üçün “səssiz qatillərdən” biri hesab olunur. Bu zəhərlənmələr adətən evdəki soba, qaz sobaları və ya avtomobil egzozlarından qaynaqlanır.
Qazdan zəhərlənmə əlamətləri aşağıdakı kimidir:
Baş ağrısı və başgicəllənmə
Ürəkbulanma və zəiflik
Qıcolmalar və huşun itməsi
Əgər bu qaz qapalı mühitdə yığılırsa, bir neçə dəqiqə ərzində həyat üçün təhlükə yarada bilər. Bu səbəbdən qapalı yerlərdə havalandırma sistemi daim işlək olmalıdır.
Uşaqlarda Zəhərlənmə Əlamətləri
Uşaqlar zəhərlənməyə daha həssasdır. Onlar əllərinə keçən maddələri dadmağa meyllidir və bu səbəbdən zəhərlənmə halları daha sürətlə inkişaf edir.
Uşaqlarda tez-tez görünən zəhərlənmə əlamətləri:
Qusma və ishal (xüsusilə dərman və qida zəhərlənmələrində)
Davranış dəyişiklikləri, əsəbilik və ya yuxululuq
Tərləmə və bədən temperaturunda kəskin dəyişikliklər
Valideynlər ilk simptomları gördükdə dərhal reaksiyaya keçməlidirlər. Zəhərli maddə ilə təmasdan sonra hər dəqiqə böyük əhəmiyyət daşıyır.
Zəhərlənmənin Yüngül, Orta və Ağır Əlamətləri
Yüngül zəhərlənmələrdə əlamətlər adətən qısa müddət davam edir və öz-özünə keçə bilir. Bu hallarda əsasən yüngül bulantı, qarın ağrısı və başgicəllənmə müşahidə olunur.
Orta dərəcəli hallarda vəziyyət daha ciddi olur. Qusma, ishal, halsızlıq və yüksək hərarət bu mərhələdə tez-tez rast gəlinir. Bu zaman xəstənin vəziyyəti stabil saxlanmalıdır.
Ağır zəhərlənmələrdə isə həyat üçün təhlükə yaranır. Qıcolmalar, nəfəs dayanması, şüur itkisi və orqan çatışmazlığı əlamətləri mövcud ola bilər. Tibbi yardımın vaxtında göstərilməsi həyat qurtarıcıdır.
Zəhərlənmə Zamanı Hansı Hallar Təhlükəlidir?
Aşağıdakı hallar zəhərlənmə zamanı təcili tibbi müdaxilə tələb edir:
Şüur itkisi və ya reaksiya verməmə
Davamlı qusma və ya ishal
Qanlı ifrazatlar (qusma və ya nəcis)
Nəfəs almaqda ciddi çətinlik
Uşaqlarda və ya yaşlılarda əlamətlərin sürətlə artması
Zəhərlənmə Şübhəsi Olduqda İlk Görülməli Addımlar
Zəhərlənmə şübhəsi yaranan anda panik etməmək, amma dərhal hərəkətə keçmək lazımdır. İlk olaraq, zəhərin mənbəyini müəyyən etməyə çalışın və şəxsi təhlükəsizliyinizə əmin olun.
Zəhərli maddə ilə təması dərhal dayandırın
Şəxsi açıq havaya çıxarın və ya otağı havalandırın
Qusma varsa, nəfəs yolunun açıq olmasına diqqət edin
Mümkünsə, qəbul edilən maddənin qablaşdırmasını saxlayın
Zəhərlənmənin növünə görə fərqli ilk yardım yanaşmaları olsa da, bu ümumi addımlar ilkin müdaxilə üçün kifayət qədər effektlidir.
Qida Zəhərlənməsi Zamanı Nə Etməli?
Qida zəhərlənməsi hallarında atılan ilk addımlar vəziyyətin ağırlığını birbaşa təsir edir. Əgər şəxs özünü pis hiss edirsə, dərhal yeməyi və içməni dayandırmaq lazımdır. Həzm sistemindəki qıcıqlanmanı azaltmaq üçün bədənə istirahət vermək vacibdir. Bu mərhələdə ən vacib amil, orqanizmin itirdiyi suyu geri qaytarmaqdır.
Şəxs qusur və ya ishal yaşayırsa, bədən susuz qalır. Bu zaman duzlu su, rehidratasiya məhlulu və ya saf su qəbul etmək lazımdır. Ancaq qazlı, şəkərli içkilərdən uzaq durmaq tövsiyə olunur. Əgər simptomlar 24 saat ərzində keçmirsə və ya hərarət qalxırsa, tibbi yardım qaçılmazdır.
Zəhərlənmə zamanı diqqət yetirilməli əsas məqamlar:
Qusmanı süni şəkildə yaratmamaq (həmişə doğru yanaşma deyil)
Antibiotik və ya dərman qəbul etmədən öncə həkimlə məsləhətləşmək
Mümkün olduğu qədər dincəlmək və müşahidə altında olmaq
Əgər eyni yeməyi bir neçə nəfər yeyibsə və hamısında simptomlar varsa, bu ciddi bir kontaminasiya göstəricisidir və səhiyyə qurumlarına məlumat verilməlidir.
Zəhərlənmənin Qarşısını Almaq Üçün Nələrə Diqqət Edilməlidir?
Zəhərlənmənin qarşısını almaq üçün qoruyucu davranış vərdişləri formalaşdırmaq əsas şərtdir. Bu yalnız şəxsi təhlükəsizlik deyil, eyni zamanda cəmiyyətin sağlamlığını da qoruyur. Ən çox rast gəlinən risk faktorları ilə qabaqcadan mübarizə aparmaq mümkündür.
Əvvəlcə qida təhlükəsizliyi qaydalarına ciddi əməl edilməlidir. Son istifadə tarixi keçmiş məhsullar istifadədən kənar qalmalı, çiy və bişmiş qidalar ayrılıqda saxlanmalıdır. Əllərin yuyulması, qabların təmizliyi və soyuducunun düzgün temperaturda işləməsi də qida təhlükəsizliyinin əsas hissələridir.
Eyni zamanda evdə kimyəvi maddələrin, dərmanların və təmizləyicilərin uşaqların əli çatmayan yerlərdə saxlanması həyati əhəmiyyət daşıyır. Qaz cihazlarının texniki baxışları zamanında aparılmalı və hava axını daim təmin edilməlidir.
Zəhərlənmənin qarşısını almaq üçün:
Etiketləri oxumadan heç bir məhsul istifadə etməmək
Tibb təyinatlı olmayan maddələri ağız yolu ilə qəbul etməmək
Uşaqları və yaşlıları mütəmadi nəzarətdə saxlamaq
Ən əsası isə: Zəhərlənmənin qarşısı alınan bir problemdir. Sadə qaydalara riayət etməklə yüzlərlə riskin qarşısı effektiv şəkildə alına bilər.
