Qastrit: Əlamətləri (Simptonları), Qastritin hansı formaları var?
Qastritin əlamətləri və müxtəlif formaları hansılardır? Kəskin və xroniki qastritin fərqləri, simptomları və diqqət edilməli fəsadları haqqında ətraflı məlumat bu məqalədə.
Qastrit müxtəlif insanlarda fərqli əlamətlərlə özünü göstərə bilər. Bir çox insan yüngül Qastriti heç hiss etməyə bilər – əlamətlər o qədər qeyri-müəyyən və zəif ola bilər ki, insan gündəlik həyatda bunu adi bir həzm narahatlığı kimi hiss edə bilər. Qastrit və qastropatiyası olan insanların böyük əksəriyyətində heç əlamət hiss olunmur. Lakin iltihab daha ciddi olduqda və ya uzun müddət davam etdikdə, mədə selikli qişası zədələndikdə mədənin öz turşusu belə qıcıqlandırır. Nəticədə, dispepsiya adlandırılan vəziyyət meydana çıxır.
Qastritin ən çox görülən əlamətləri hansılardır?
• Mədədə ağrı və yanma: Xəstələr tez-tez qarının yuxarı orta hissəsində, döş qəfəsinin alt qismində sızıltılı ağrı, qaz sancısı və yanma hiss edilə bilər. Bu ağrı epiqastral ağrı adlanır və Qastrit zamanı ümumilikdə bu nahiyədə yayılan narahatlıq kimi təsvir edilir. Qida qəbulundan sonra əsasən ya artır, ya da azalaraq keçici rahatlıq hissi yaşana bilər. Məsələn, bəzi növ Qastritdə (xüsusilə xora varsa) yemək yedikdə ağrı azalır, bəzən isə əksinə, qida qəbulundan dərhal sonra ağrı şiddətlənə bilir. Ağrının xarakteri adətən sızıldayan, yandırıcı tərzdə olur.
• Ürəkbulanma və qusma: Qastrit zamanı mədənin qıcıqlanması tez-tez ürəkbulanma (nausea) ilə müşahidə olunur. Xüsusilə, kəskin Qastritdə xəstə tez-tez qusmağa qədər gedən güclü ürəkbulanma hiss edir. Qusma Qastritin daha ağır hallarında baş verə bilər və adətən turş mədə möhtəviyyatı xaric olur. Bəzən qusuntu ilə birlikdə mədədən selik (mukus) gəldiyi də müşahidə olunur. Əgər mədənin selikli qişasında yara (xora) və qanaxma baş veribsə, qusuntu kütləsində qırmızımtıl qan laxtaları və ya tünd qəhvə kimi görünən qan qarışığı ola bilər. Belə rəngli qusuntu Qastritin ağırlaşdığını, mədədə qanaxma olduğunu göstərə biləcək vacib xəbərdarlıq əlamətidir.
• Köp, gəyirmə və həzmsizlik: Qastritli şəxslər çox zaman yeməkdən sonra mədədə dolğunluq, köpmə hissindən şikayət edirlər. Hətta az miqdarda qida qəbul etdikdən sonra belə insan özünü doymuş kimi hiss edə bilər – buna erkən doyma hissi deyilir. Mədədə qaz yığılması və həzm prosesinin ləngiməsi gəyirmə və bəzən də hıçqırıq tutmaları ilə özünü göstərə bilər. Xəstə sanki qarnında durğunluq, ağırlıq hiss edir, köp yaranır. Bu əlamətlər dispepsiyanın tərkib hissəsi kimi qiymətləndirilir.
• İştahanın azalması: Həm kəskin, həm də xroniki Qastrit vaxtı xəstənin iştahı aşağı düşə bilər. İştahasızlıq və yeməyə qarşı həvəsin olmaması tez-tez rast gəlinir. Bunun bir səbəbi mədədəki narahatlıq hissi olduğu kimi, hormonal mexanizmlər də rol oynaya bilər. Uzun müddət davam edən xroniki Qastrit nəticəsində arıqlama baş verə bilər.
• Qanaxma əlamətləri: Ağır hallarda, xüsusilə eroziv Qastrit zamanı mədə divarında qanayan xoralar meydana çıxır. Bu vəziyyətdə qida borusundan aşağı mədə-bağırsaq traktına qan sızdığı üçün nəcisin rəngi qaraya çevrilə bilər. Bu hal nəcisin tünd qəhvəyi və ya tamamilə qara, kəhrəba rəngində olmasını ifadə edir və həzm olunmuş qan qarışığından irəli gəlir. Həmçinin xəstə qusduqda qusuntu kütləsində təzə qan (parlaq qırmızı rəngli) və ya tünd qəhvəyi kütlə görə bilər. Mədədə aktiv qanaxma çox təhlükəli bir əlamətdir və təcili tibbi müdaxilə tələb edir. Xoşbəxtlikdən, Qastritin adi gedişatında bu cür ağır qanaxmalar nadir görünür; adətən uzun müddət davam edən, müalicə olunmamış xoralı Qastritdə ortaya çıxır.
• Başqa əlamətlər: Bəzi hallarda Qastrit zamanı insan özünü ümumən halsız hiss edə bilər, iştahanın azalması ilə əlaqədar zəiflik, başgicəllənmə yarana bilər. Kəskin Qastritdə bəzən qızdırma, soyuq tərləmə də müşahidə oluna bilər, lakin bu, tipik deyil və adətən ağır infeksiya fonunda meydana çıxan Qastritlərdə görünür. Xroniki Qastrit nəticəsində B12 vitamini sorulması pozulub anemiya (qanazlığı) inkişaf edibsə, onda dərinin solğunluğu, yorğunluq, dilin iltihabı (qlossit), əl və ayaqlarda keyimə, nevroloji pozğunluqlar kimi spesifik əlamətlər də yaranır. Bu, artıq Qastritin fəsadlarının əlamətləridir.
Nəzərə almaq lazımdır ki, qastrit elametleri digər həzm sistemi xəstəliklərinin əlamətlərinə bənzəyə bilər. Məsələn, mədə qıcqırması və yanma hissi qastroezofageal reflyuks xəstəliyində də olur, qarında köp irritabl bağırsaq sindromunda da görünə bilər. Yəni təkcə əlamətlərə görə bir insanın Qastriti olduğunu demək çətindir – bunun üçün tibbi müayinə və lazım gələrsə testlər aparmaq lazımdır. Bununla belə, yuxarıda sadalanan əlamətlərdən bir neçəsi sizdə uzun müddətdir müşahidə olunursa və xüsusilə hər yeməkdən sonra təkrarlanırsa, Qastrit ehtimalını nəzərdə tutub həkimə müraciət etmək tövsiyə olunur.
Kəskin Qastrit Əlamətləri Hansılardır?
Yuxarıda ümumi medede qastrit elametleri haqqında danışdıq. İndi is ə kəskin Qastrit zamanı xüsusi önə çıxan əlamətlərə diqqət yetirək. Kəskin Qastrit dedikdə, qısa zaman kəsiyində qəfildən başlayan və nisbətən ağır gedişli mədə iltihabı nəzərdə tutulur. Adətən kəskin Qastritə səbəb qida zəhərlənməsi, çox miqdarda alkoqol qəbulu, yüksək dozada dərman alınması və s. olur. Kəskin Qastritin əlamətləri çox vaxt kəskin başlanğıcla ortaya çıxır və adətən bir neçə gün ərzində (səbəb aradan qalxarsa) azalır.
Kəskin Qastritin əlamətləri bunlardır:
• Şiddətli mədə ağrıları: Kəskin Qastritdə ağrı çox güclü ola bilər. Üst qarın nahiyəsində ani başlayan kəskin yanma və ya deşici ağrı xəstəni ikiqat əyə bilər. Kəskin Qastritin əsas simptomlarından biri qəfil başlayan şiddətli yuxarı qarın ağrısıdır. Ağrı bəzən döş qəfəsinə də vura bilər və pasiyent onu “mədəmə bıçaq saplanır kimi” də təsvir edə bilər. Ağrının güclü olması mədə divarının birdən zədələnməsindən (məsələn, kimyəvi yanıq, ağır infeksiya və ya dərman eroziyası) qaynaqlanır.• Qusma və ishal: Kəskin Qastrit çox vaxt qusmaya səbəb olur. Mədə bir növ “özünü təmizləmək” üçün tez-tez qüvvətli qusma refleksi ilə içindəkiləri xaric etməyə çalışır. Xəstə ard-arda bir neçə dəfə qusa bilər. Əgər kəskin Qastrit qida zəhərlənməsi və ya virus infeksiyası fonunda yaranıbsa, qusmaya ishal da qoşula bilər. Bu zaman klinik mənzərə daha çox qastroenterit (mədə-bağırsaq iltihabı) şəkilli olur. İshal mədə ilə yanaşı bağırsağın da prosesə qoşulduğunu göstərir və bədən maye itirə bilər. Odur ki, kəskin Qastritli xəstələrə qusma və ishal zamanı bol maye itkisinin qarşısını almaq üçün bol maye qəbulu vacibdir.
• İştahasızlıq və ümumi vəziyyətin pisləşməsi: Kəskin Qastrit zamanı iştaha tamamilə itə bilər, xəstə bir tikə belə yemək istəmir. Güclü ağrı və qusma nəticəsində insan özünü çox halsız hiss edir, üşütmə, titrətmə kimi hallar yaşanır. Bədən temperaturu 37-38°C qalxa bilər, xüsusilə də, infeksion Qastritlərdə. Pasiyent çox halsız olduğundan bir neçə gün yataq rejimində qalmalı ola bilər. Bu müddət ərzində qida qəbulunu azaltmaq (mədəni “istirahət” etdirmək) və həkim məsləhəti ilə pəhriz saxlamaq lazımdır.
• Sürətli gedişat: Kəskin Qastritin xüsusiyyətlərindən biri də əlamətlərin sürətlə meydana çıxıb sürətlə də keçməsidir. Yəni doğru yanaşma ilə (qıcqırdıcı amilin aradan qaldırılması, qida rejiminin tənzimi, lazım gəlsə dərman müdaxiləsi) bir neçə gün ərzində kəskin iltihab azalır. Mədə qişası nisbətən tez bərpa olur. Məsələn, alkoqolun törətdiyi kəskin Qastritdə spirt qəbulu dayandırıldıqdan və mədə qoruyucu pəhriz saxlandıqdan sonra 1 həftə içində selikli qişa sağalmağa başlayır. Eləcə də, qısa müddətli qida zəhərlənməsindən yaranan Qastrit bir həftə ərzində tam keçə bilər. Əsas odur ki, bu dövrdə mədəni qıcıqlandıran hər şeydən uzaq durmaq və həkimin tövsiyələrinə əməl etmək lazımdır.
Bir sözlə, kəskin Qastrit “ildırımvari həmlə edən” bir mədə iltihabıdır. Onun əlamətləri adətən ani başladığı üçün xəstələr təcili yardım və ya təcili həkim müraciətinə ehtiyac duyurlar. Xoşbəxtlikdən, kəskin Qastrit əksər hallarda keçicidir və düzgün qulluqla ciddi fəsad yaratmadan ötüb keçir. Lakin kəskin Qastrit olduqdan sonra da həkim nəzarətindən keçməyiniz məsləhətdir, çünki belə hallar təkrarlanarsa, bu artıq xroniki Qastritin göstəricisi ola bilər.
Xroniki Qastrit Əlamətləri Hansılardır?
Xroniki Qastrit mədənin selikli qişasının uzun müddət ərzində davam edən iltihabıdır. Xroniki Qastrit aylar və ya illər boyunca sürə bilər və bəzən insan buna alışdığı üçün xüsusi bir narahatlıq hiss etməz. Hətta xroniki Qastriti olan bəzi şəxslərdə heç bir əlamət müşahidə olunmur – bu, xüsusilə Helikobakter Pilori infeksiyalı çox insana xasdır. Lakin xroniki Qastritin təsiri yavaş-yavaş mədənin strukturunda dəyişikliklərə yol açır və zamanla həzm prosesinə təsir göstərə bilər.
Xroniki Qastritin mümkün əlamətləri adətən qeyri-spesifik və mülayim olur. Bunlara aşağıdakılar daxildir:
• Yüngül və davamlı mədə narahatlığı: Xroniki Qastriti olanlar bəzən qarının yuxarı hissəsində daimi bir narahatlıq, ağırlıq hissindən şikayətlənə bilərlər. Ağrı əgər varsa belə, kəskin deyil, kütdür (sancma yox, daha çox sızıltı kimi). Bəzən bu hissiyyat o qədər mülayim olur ki, xəstə buna fikir vermir və ya sadəcə “həzmsizlik” olduğunu düşünür. Məsələn, xroniki Helikobakter Pilori Qastriti olan biri sadəcə yeməklərdən sonra mədəsində diskomfort (narahatlıq) hiss edə bilər, lakin bunu ciddi qəbul etməz. Tibbi ədəbiyyatda xroniki Qastritin simptomları çox vaxt qeyri-müəyyən olur və funksional dispepsiya əlamətlərini xatırladır. Buraya mədədə dolğunluq, köp, arasıra gəyirmə, iştahanın bir qədər azalması kimi şikayətlər daxil ola bilər.
• Yeməkdən sonra tez doyma və köpmə: Xroniki Qastriti olan xəstələrdə mədənin motor (hərəkət) funksiyası bir qədər zəifləyə bilər. Nəticədə qida mədədə uzun müddət qalır və insan yeməkdən sonra özünü ağır hiss edir. Erkən doyma (az yeməklə doymaq) hissi də buraya daxildir. Həmçinin, mədədə qazlanma və köp xroniki iltihab fonunda tez-tez baş verir. Bu, qismən mədə turşusunun azalıb həzmin ləngiməsi, qismən də bakterial çoxalmanın (Helikobakter Pilori) yaratdığı qazların təsirindən ola bilər. Xroniki Qastritli bəzi şəxslər demək olar hər yeməkdən sonra qarında köp və gurultu hiss etdiklərini bildirirlər.
• Ağızda xoşagəlməz dad və gəyirmə: Xroniki Qastrit zamanı xüsusilə Helikobakter Pilori varsa, ağızda daim acı və ya turş dad hissi ola bilər. Xəstələr səhərlər ağızlarının acı dadsızlıqla oyandıqlarını deyə bilər. Bu, mədədəki iltihabi prosesin və mümkün öd reflyuksunun nəticəsindədir. Həmçinin xroniki Qastritli xəstələrdə tez-tez gəyirmə olur. Bu gəyirmələr bəzən qida qalıqlarının ağıza gəlməsi ilə də müşayiət oluna bilər (xüsusən gecələr yastığa turş qoxulu maye gəlməsi mümkündür). Belə hallarda qastroezofageal reflyuksdan da şüphələnmək olar.
• Uzunmüddətli fəsad əlamətləri: Xroniki Qastritin ən mühüm cəhəti ondan ibarətdir ki, illərlə davam edən iltihab mədənin selikli qişasında qalıcı dəyişikliklər yaradır. Xüsusilə atrofik Qastrit (mədə qişasının atrofiyası) inkişaf edərsə, mədə normal həzm üçün lazım olan turşu və fermentləri kifayət qədər ifraz edə bilmir. Nəticədə bəzi qidaların (xüsusən də proteinlərin, vitaminlərin) sovrulması pozulur. Məsələn, B12 vitamini mədədə xüsusi bir zülalın köməyi ilə sovrulur. Xroniki autoimmun Qastrit zamanı bu faktorun ifrazı azalır və illər ərzində pernisioz anemiya (B12 çatışmazlığı anemiyası) ortaya çıxır. Pernisioz anemiyalı xəstələrdə halsızlıq, başgicəllənmə, əl-ayaqlarda keyimə, yaddaş zəifləməsi, dilin üzərində qırmızı iltihablı sahələr kimi əlamətlər görülə bilər. Bu növ anemiya qastroenteroloqun diqqətində olmalı və mədənin autoimmun Qastrit baxımından yoxlanılmasına səbəb olmalıdır. Xroniki Helikobakter Pilori infeksiyasının fəsadı olaraq isə dəmir çatışmazlığı anemiyası yarana bilər – çünki Helikobakter Pilori mədədə qida ilə qəbul etdiyimiz dəmirin sovrulmasını çətinləşdirə bilir. Dəmir çatışmazlığı anemiyası da öz növbəsində yorğunluq, dəri solğunluğu, saç tökülməsi, dırnaqlarda kövrəklik kimi əlamətlərlə üzə çıxa bilər.
• Heç bir əlamət olmaya bilər: Bu, qəribə səslənsə də, xroniki Qastriti olan insanların əhəmiyyətli bir qismi özündə heç bir fərqli simptom hiss etmir. Məsələn, autoimmun Qastrit çox zaman tamamilə simptomsuz gedir və yalnız rutin qan analizində B12 vitamini azalması və ya endoskopiya zamanı aşkarlanır. Eynilə, Helikobakter Pilori-yə bağlı xroniki Qastrit də illərlə sakit gedə və yalnız endoskopik müayinə zamanı təsadüfən diaqnoz oluna bilər. Bu, mədənin sinir uclarının tədricən iltihaba uyğunlaşması və artıq “həyəcan siqnalı” göndərməməsi ilə əlaqəli ola bilər. Lakin simptom verməməsi Qastritin orada olmadığı anlamına gəlmir – gizli davam edən xroniki Qastrit də öz işini görür və mədə qişasında zədələnmələri yavaş-yavaş toplayır.
Xroniki Qastritin simptomlarının belə solğun olmasına baxmayaraq, onun nəticələri əhəmiyyətli ola bilər. Xüsusilə atrofik xroniki Qastrit zamanı mədə selikli qişası nazildikcə orada intestinal metaplaziya deyilən hüceyrə dəyişiklikləri baş verə bilər. Bu o deməkdir ki, mədənin daxili qişa hüceyrələri bağırsaq tipli hüceyrələrə bənzər formada yenidən qurulur ki, bu da öncül dəyişiklik sayılır. Uzun sürən xroniki Qastriti olan insanlarda mədə xərçəngi riski sağlam populyasiyaya görə yüksəlmiş hesab olunur. Xüsusən Helikobakter Pilori infeksiyasının illərlə davam etdiyi hallarda bu riski azaltmaq üçün vaxtında müalicə (eradikasiya) tövsiyə edilir.
Xroniki Qastriti olan xəstələr bilməlidirlər ki, əgər yuxarıda təsvir edilən diskomfort hissləri vaxtaşırı narahat edirsə və ya qida qəbulu ilə əlaqəsi sezilirsə, mütləq həkimə müraciət etsinlər. Xroniki Qastrit adətən müalicəsiz qalanda illərlə davam edir. Lakin onun səbəbini aşkarlayıb aradan qaldırmaqla (məsələn, qıcıqlandırıcı dərmanları dayandırmaqla) iltihabı sağaltmaq mümkündür. Yaddan çıxarmayaq: Qastritin kəskin forması bir həftəyə keçib getsə də, xroniki forması öz-özünə keçib getmir – yəni müalicə tələb edir.
