Qalxanabənzər vəzi (tiroid), boynun ön hissəsində yerləşən, kəpənək formasında kiçik bir orqan olsa da, bədənimizin ən vacib "mühərriklərindən" biridir. O, maddələr mübadiləsini, ürək döyüntüsünü, bədən hərarətini və enerjini tənzimləyən hormonlar ifraz edir. Bu vəzinin fəaliyyətində yaranan ən yayılmış problemlərdən biri isə xalq arasında "zob" olaraq bilinən xəstəlikdir. Bir çox insan zob xəstəliyi əlamətləri ilə qarşılaşdıqda bunun sadəcə yorğunluq olduğunu düşünür, lakin vaxtında müdaxilə edilmədikdə ciddi fəsadlar yarana bilir.
Zob nədir?
Zob, qalxanabənzər vəzinin normal ölçülərindən daha çox böyüməsi və boyun nahiyəsində şişkinlik yaratması halıdır. Bu böyümə bəzən xaricdən gözlə görüləcək qədər böyük ola bilər, bəzən isə heç bir şişkinlik verməyən gizli zobun əlamətləri ilə illərlə irəliləyə bilər və yalnız ultrasəs müayinəsi (USM) vasitəsilə aşkarlanır. Zob, hər zaman vəzinin hormon ifrazının pozulması demək deyil, lakin əksər hallarda bu böyümə hormon disbalansı (az və ya çox ifraz olunması) ilə müşayiət olunur.
Zobun yaranma səbəbləri
Qalxanabənzər vəzinin böyüməsinə bir çox faktor təsir edə bilər. Əgər bədəndə zobun əlamətləri yaranmağa başlayıbsa, bunun altında adətən bu səbəblər yatır:
Yod çatışmazlığı: Dünyada zobun ən çox yayılmış səbəbidir. Qalxanabənzər vəzi hormon istehsal etmək üçün yoda ehtiyac duyur, yod az olduqda isə vəzi daha çox işləməyə çalışır və böyüyür.
Haşimoto xəstəliyi: İmmun sisteminin yanlışlıqla qalxanabənzər vəziyə hücum etdiyi və onun fəaliyyətini zəiflətdiyi autoimmun xəstəlikdir.
Qreyvs (Graves) xəstəliyi: İmmun sistemi vəzini həddindən artıq hormon istehsal etməyə məcbur edir.
Düyünlərin yaranması: Vəzinin içərisində maye və ya qatı kütlə ilə dolu olan şişliklərin (nodulların) inkişaf etməsi.
Hamiləlik və yeniyetməlik: Bu dövrlərdəki hormonal dalğalanmalar vəzinin yüngülcə böyüməsinə səbəb ola bilər.
Zob xəstəliyi növləri nələrdir?
Zob xəstəliyi yaranma şəklinə və vəzinin strukturuna görə bir neçə növə bölünür:
Endemik zob: Torpağında və suyunda kifayət qədər yod olmayan ərazilərdə kütləvi şəkildə görülən növ.
Diffuz zob: Qalxanabənzər vəzinin hər tərəfinin bərabər və hamar şəkildə böyüməsi halıdır.
Düyünlü (Nodulyar) zob: Vəzinin daxilində bir və ya bir neçə kütlənin (düyünün) yaranması ilə müşayiət olunan növdür. Vaxtında nəzarətə götürülmədikdə düyünlü zobun fəsadları (səs tellərinə təzyiq, tənəffüsün çətinləşməsi, xərçəngləşmə riski) insan həyatı üçün ciddi təhlükəyə çevrilə bilər.
Toksik (zəhərli) və Qeyri-toksik (zəhərsiz) zob: Vəzi böyüməklə yanaşı həddindən artıq hormon ifraz edirsə zəhərli, hormon səviyyəsi normal və ya aşağıdırsa zəhərsiz zob adlanır.
Zəhərli zob nədir? Zəhərli zobun əlamətləri
Xalq arasında "zəhərli zob" olaraq bilinən hipertireoz, qalxanabənzər vəzinin böyüməsi ilə bərabər normadan dəfələrlə çox tiroid hormonu (T3 və T4) ifraz etməsi vəziyyətidir. Bu hormonların qanda çoxalması bütün bədənin maddələr mübadiləsini qeyri-təbii şəkildə sürətləndirərək orqanizmi "zəhərləyir".
Klinik olaraq zəhərli zobun əlamətləri aşağıdakı kimi təzahür edir:
İştahın yerində olmasına baxmayaraq, sürətli və səbəbsiz çəki itkisi.
Ürək döyüntüsünün sürətlənməsi, çırpıntılar və ritm pozğunluğu.
Əllərdə nəzərəçarpacaq əsmə (tremor) və aşırı tərləmə.
Daimi əsəbilik, narahatlıq və səbəbsiz qorxu hissi.
Gözlərin irəli doğru çıxması (ekzoftalm).
Bundan əlavə, vəzinin fiziki olaraq böyüməsi səbəbindən yaranan boğazda zobun əlamətləri xəstələri xeyli narahat edir. Boğulma hissi, udqunmada çətinlik, səs qısıqlığı və boğazda daimi bir tıxanma hissi fiziki zob elametleri arasında ən çox şikayət edilənlərdir.
Zəhərli zobun diaqnozu necə qoyulur?
Orqanizmdə kəskin zob xəstəliyi əlamətləri görüldükdə, endokrinoloqlar dəqiq diaqnoz üçün bir neçə mərhələli yoxlamalar aparırlar:
Qan analizləri: İlk növbədə TSH, Sərbəst T3 və Sərbəst T4 tiroid hormonlarının səviyyəsi yoxlanılır. Zəhərli zobda adətən TSH səviyyəsi çox aşağı, T3 və T4 isə yüksək olur.
Ultrasəs müayinəsi (USM): Vəzinin ölçüsünü, strukturunu, qanlanma dərəcəsini və düyünlərin olub-olmadığını dəqiq göstərir.
Tiroid sintiqrafiyası: Vəziyə az miqdarda radioaktiv maddə verilərək vəzinin hansı hissələrinin daha çox hormon ifraz etdiyi müəyyənləşdirilir.
Zəhərli zob niyə yaranır?
Zəhərli zobun əlamətləri və inkişafı bir neçə əsas səbəbə bağlıdır:
Qreyvs (Graves) xəstəliyi: Ən yayılmış səbəbdir. İmmun sisteminin istehsal etdiyi anticisimlər vəzini dayanmadan hormon istehsal etməyə təhrik edir.
Toksik multinodulyar zob: İllərlə mövcud olan zəhərsiz düyünlərin zamanla aktivləşərək nəzarətsiz şəkildə hormon istehsal etməyə başlaması.
Tiroidit (Vəzi iltihabı): Qalxanabənzər vəzinin müxtəlif səbəblərlə iltihablanması nəticəsində vəzidə depolanmış hormonların qəfildən qana qarışması.
Zəhərli zobun hansı fəsadları var?
Vaxtında müdaxilə edilmədikdə həm zəhərli zobun, həm də düyünlü zobun fəsadları orqanizmdə ciddi və həyati təhlükə yaradan nəticələrə yol aça bilər:
Ürək problemləri: Daimi yüksək ritm ürək əzələsini yoraraq ürək çatışmazlığına və ciddi aritmiyalara səbəb ola bilər.
Sümük əriməsi (Osteoporoz): Yüksək tiroid hormonu kalsiumun sümüklərə yerləşməsinə mane olur.
Tiroid fırtınası (Böhranı): Hormonların qəfildən pik həddə çatması nəticəsində yüksək hərarət, nəbzin həddindən artıq sürətlənməsi və şüur itkisi baş verir (çox nadir və təhlükəlidir).
Zəhərli zobun müalicə üsulları hansılardır?
Müalicənin əsas məqsədi vəzinin hormon istehsalını normal səviyyəyə endirməkdir. Xəstənin vəziyyətinə uyğun olaraq aşağıdakı üsullar tətbiq edilir:
Dərman müalicəsi: Antitiroid dərmanları vasitəsilə vəzinin çox hormon istehsal etməsinin qarşısı alınır. Həmçinin ürək çırpıntısını yüngülləşdirmək üçün xüsusi dərmanlar təyin edilir.
Radioaktiv yod müalicəsi: Xəstəyə kapsul və ya maye şəklində verilən radioaktiv yod yalnız qalxanabənzər vəzi tərəfindən sorulur və həddindən artıq aktiv olan hüceyrələri yandıraraq vəzini kiçildir.
Cərrahi əməliyyat: Düyünlər çox böyükdürsə, qalxanabənzər xərçəng şübhəsi varsa və ya digər müalicələr nəticə verməyibsə, vəzinin bir hissəsi və ya tamamı cərrahi yolla çıxarılır.
İnteqrativ müalicə: Xəstəliyin sadəcə simptomlarını deyil, kök səbəblərini aradan qaldırmağa yönələn bu yanaşma həm ənənəvi, həm də tamamlayıcı tibb üsullarını birləşdirir. İnteqrativ müalicədə bədənin özünü bərpa qabiliyyətini stimullaşdıran biotənzimləyici preparatlar, ozonoterapiya, xüsusi qidalanma pəhrizləri, bağırsaq florasının bərpası və immun sistemini tənzimləyən digər təbii üsullar geniş tətbiq olunur.
Zob xərçəngi nədir? Zob nə vaxt xərçəngə çevrilir?
Zob xərçəngi (tiroid xərçəngi), qalxanabənzər vəzidəki hüceyrələrin anormal və nəzarətsiz şəkildə çoxalması nəticəsində yaranan bədxassəli şişdir. Hər zob xərçəng demək deyil. Əslində, böyümüş vəzinin özü (diffuz zob) adətən xərçəngə çevrilmir. Xərçəngləşmə riski əsasən düyünlü zob (nodulyar zob) növündə mövcuddur.
Statistikaya görə, qalxanabənzər vəzidəki düyünlərin yalnız 5-10%-i bədxassəli (xərçəng) xarakter daşıyır. Bəs zob nə vaxt xərçəngə çevrilir? Əgər boyundakı düyün sürətlə böyüyürsə, bərkdirsə, hərəkətsizdirsə və ətraf toxumalara yapışıqdırsa, bu zaman xərçəng şübhəsi artır. Genetik faktorlar, uşaqlıq dövründə boyun nahiyəsinə radiasiya (şüa) alınması bu riski daha da yüksəldir. Düyünün xoşxassəli yoxsa bədxassəli olduğunu öyrənməyin ən dəqiq yolu İİAB (İncə İynə Aspirasion Biopsiyası) etməkdir. Tiroid xərçəngi erkən mərhələdə aşkar edildikdə müalicəsi ən uğurlu nəticə verən xərçəng növlərindən biridir.
Zob xəstəliyinin qarşısını necə almaq olar?
Heç bir xəstəlik olmasa belə, orqanizmin qorunması şərtdir. Əgər sizdə hər hansı zobun əlamətləri (və ya şübhəli zobun elametleri) hiss edilmirsə belə, profilaktika məqsədilə bəzi addımlar atılmalıdır:
Yodlu duz istifadəsi: Gündəlik rasionda yodla zənginləşdirilmiş xörək duzundan istifadə etmək endemik zobun qarşısını alır (duzu yeməyə ocaqdan götürdükdən sonra əlavə etmək lazımdır ki, yod buxarlanmasın).
Dəniz məhsulları qəbulu: Həftədə 1-2 dəfə balıq və digər dəniz məhsulları istehlak etmək təbii yod ehtiyatını artırır.
Profilaktik yoxlamalar: Ailəsində bu problem olanlar ildə bir dəfə qan analizi (TSH) və boyun USM-i etdirməklə xəstəliyi ən erkən mərhələdə aşkarlaya bilərlər.
İnteqrativ müalicə üsulu. İnteqrativ tibb alternativ və ya tamamlayıcı müalicə yanaşmalarının, eləcə də ənənəvi tibb üsullarının istifadəsini əhatə edir. Bununla belə, inteqrativ müalicə üsullarının istifadəsindən öncə bu üsul barədə həkim ilə danışılmalıdır. Həkim mütəxəssis şəxsin vəziyyətini qiymətləndirir və müvafiq müalicə planını təyin edir.
